Λόγος του Θεοφιλεστάτου επισκόπου Αντανίας κ. Παρθενίου, για την εορτή της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου, εκφωνηθείς στη Θεία Λειτουργία στην Ιερά Μονή Αχράντου (Πρέτσιστα) Κιτσέβου, μετά την ανάγνωση του Αγίου Ευαγγελίου, στις 15/28 Αυγούστου 2026, έτος Σωτήριον
Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος!
Από το άγιο Ευαγγέλιο, αγαπητοί μου, ακούσαμε πώς μία γυναίκα, ακούγοντας τον Σωτήρα να ομιλεί, φώναξε με δυνατή φωνή, μακαρίζοντας τη Μητέρα Του: μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασά σε καὶ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας.[1]. Και η ίδια η Θεοτόκος προφήτευσε ότι θα την μακαρίζουν όλες οι γενεές[2]. Την μακάριζαν ήδη στην εποχή της· την μακάριζαν οι απόστολοι, διδάσκονταν και στερεώνονταν από αυτήν[3].
Και τη σημερινή ημέρα αυτή – η αγαπητή Μητέρα, το στήριγμα της Εκκλησίας και το καταφύγιο των χριστιανών[4] – αναχώρησε από τους αποστόλους για τη Βασιλεία των Ουρανών. Πράγματι, μόνο αυτή είναι εκεί σε πληρότητα, διότι αναλήφθηκε στους ουρανούς και με το πανάχραντο και πανάμωμο σώμα της[5]. Δεν ήταν αρεστό, ούτε δυνατόν εκείνη που έγινε κατοικητήριο του Σωτήρος να δει φθορά στον τάφο. Και αυτή, όπως και ο Υιός της, την τρίτη ημέρα αναλήφθηκε στη Βασιλεία των Ουρανών, όπου έχει ακόμη μεγαλύτερη δύναμη.
Αν και οι απόστολοι αυτή την ημέρα θρηνούσαν, εντούτοις γνώριζαν τι είχε συμβεί με τον Σωτήρα τους και πώς Εκείνος ακόμη περισσότερο τους βοηθούσε από τη Βασιλεία των Ουρανών, αφού ανύψωσε το θεώμενο και μεταμορφωμένο Σώμα Του. Όταν η Μαρία η Μαγδαληνή στεκόταν δακρυσμένη μπροστά στον τάφο, αρχικά δεν αναγνώρισε τον Κύριο· αλλά μόλις Εκείνος τη φώναξε με το όνομά της, εκείνη αμέσως αναφώνησε: Ραββουνί! – Διδάσκαλε! Στη στιγμή της πιο ισχυρής αγάπης και θαυμασμού θέλησε να Τον αγγίξει και να βεβαιωθεί ότι μπροστά της στέκεται πράγματι Εκείνος που πέθανε και σωματικά αναστήθηκε, και όχι απλώς κάποιο φάντασμα. Αλλά ο Χριστός της είπε: μή μου ἅπτου· οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν πατέρα μου[6]. Με αυτό δεν απέρριψε την αγάπη της, ούτε αρνήθηκε την πραγματικότητα του Σώματός Του, διότι αργότερα επέτρεψε στον Θωμά να αγγίξει τις πληγές Του, ενώ στους μαθητές είπε: ψηλαφήσατέ με καὶ ἴδετε[7]. Απεναντίας, ανύψωσε την πίστη της από την προηγούμενη, αισθητηριακή αντίληψη προς τον νέο τρόπο κοινωνίας με τον Αναστάντα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος εξηγεί ότι η Μαρία ήθελε να συνομιλεί μαζί Του όπως παλαιότερα, ενώ ο Κύριος ανύψωσε τις σκέψεις της και της έμαθε ότι μετά την Ανάσταση η σχέση μαζί Του δεν μπορεί πλέον να παραμείνει η ίδια[8].
Παρόμοια, αγαπητοί μου, συνέβη και με την Υπεραγία Θεοτόκο. Με την Κοίμησή της εκείνη δεν απομακρύνθηκε από την Εκκλησία, αλλά με μυστικό και χαριτόβρυτο τρόπο έγινε ακόμη πιο παρούσα στη ζωή της. Όπως ο Χριστός, αναλαμβανόμενος προς τον Πατέρα, δεν άφησε τους μαθητές Του ορφανούς, αλλά τους υποσχέθηκε: καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος[9], έτσι και η Μητέρα Του, μεταβαίνοντας από τη γη στην ουράνια δόξα, δεν παύει να είναι Μητέρα των πιστών και πρέσβειρα για τον κόσμο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι το πανάχραντο σώμα της δεν εγκαταλείφθηκε στη γη, αλλά μεταφέρθηκε στις ουράνιες βασιλικές κατοικίες· από εκεί αυτή είναι ευλογία για τον κόσμο, παρηγοριά των τεθλιμμένων, λιμάνι για εκείνους που βρίσκονται σε κίνδυνο και ταχεία βοήθεια για όλους όσοι της προσεύχονται[10]. Και ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς μαρτυρεί ότι μέσω της Κοιμήσεώς της εκείνη υψώθηκε πάνω από τις αγγελικές δυνάμεις λόγω της μοναδικής εγγύτητάς της προς τον Θεό και ότι, ως Μήτηρ Θεού, παραμένει μεσίτρια της χάριτος για το ανθρώπινο γένος[11].
Γι’ αυτό και η αναχώρησή της δεν είναι απουσία, αλλά μία διαφορετική παρουσία: αόρατη για τα σωματικά μάτια, αλλά ζωντανή και ενεργός στην προσευχή, τη Λειτουργία και σε ολόκληρη τη ζωή της Εκκλησίας.
Ακριβώς σε αυτή τη μυστική μεταβολή – από ορατή παρουσία προς βαθύτερη, χαριτόβρυτη εγγύτητα – μας αποκαλύπτεται κάτι που δεν αφορά μόνο τη Θεοτόκο, αλλά και όλους εμάς. Η Κοίμησή της δεν είναι τέλος, αλλά πέρασμα· δεν είναι εξαφάνιση, αλλά είσοδος στην πληρότητα της ζωής εν Χριστώ. Αυτό που σε εκείνη έχει ήδη εκπληρωθεί, η Εκκλησία το προσδοκά και για κάθε άνθρωπο: ανάσταση του σώματος, μεταμόρφωση ολόκληρης της υπάρξεώς μας και αιώνια κοινωνία με τον Θεό.
Γι’ αυτό η αγαπητή μας Θεοτόκος δεν είναι μόνο ένα άγιο πρόσωπο από το παρελθόν, το οποίο με ευγνωμοσύνη μνημονεύουμε, αλλά ζωντανό σημείο του μέλλοντός μας και βέβαια ελπίδα ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Όλα όσα αφορούν εκείνη, μέσω του Υιού της και Σωτήρος μας Χριστού, αφορούν άμεσα και εμάς: η ταπείνωσή της μας δείχνει τον δρόμο, ο δοξασμός της αποκαλύπτει τον σκοπό, και η μητρική της πρεσβεία μας συνοδεύει σε αυτόν τον δρόμο προς τη Βασιλεία των Ουρανών.
Αυτή είναι κεντρικό πρόσωπο στη θεία οικονομία[12], διότι με την ελεύθερη βούλησή της και με τον αγώνα της αγιάστηκε, και το «ναι» της έφερε τον Κύριο στη γη[13]. Αναμενόταν ένα τέτοιο πρόσωπο, άξιο, ώστε μέσω αυτής να σαρκωθεί ο Υιός του Θεού.
Η Θεοτόκος γνωρίζει τι είναι πόνος. Με αυτό ο Θεός μάς δείχνει ότι σε αυτή τη ζωή, δηλαδή στον κόσμο που εμείς, με την ελεύθερη βούλησή μας και με την επιλογή μας, τον έχουμε κάνει τέτοιον όπως είναι – κοιλάδα του κλαυθμού και του πόνου[14] – δεν θα εγκαταλειφθούμε. Έχουμε Θεό που έγινε σαν έναν από εμάς. Έχουμε και Μητέρα μεγαλύτερη από τις μητέρες μας: Μητέρα των μητέρων μας και Μητέρα όλων των μητέρων, η οποία πάντοτε θα μας εισακούει και η οποία γνωρίζει τι είναι πόνος.
Αν και όλη τη ζωή της την πέρασε με ταπείνωση και αξιώθηκε να είναι Μήτηρ Θεού, κατά τη διάρκεια της Σταυρώσεώς Του, ο Κύριος από τον Σταυρό της λέει: Μητέρα, ἴδε ὁ υἱός σου.[15] και την εμπιστεύεται στον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο[16]. Ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος ζούσε στη γειτονιά των αρχιερέων Άννα και Καϊάφα, οι οποίοι σταύρωσαν τον Υιό της. Επομένως, το σπίτι στο οποίο η Θεοτόκος πήγε μετά τη σταύρωση και την ανάσταση ήταν στη γειτονιά των μεγαλύτερων εχθρών του Υιού της – εκείνων που Τον ταπείνωναν, Τον έφτυναν και έλαβαν την απόφαση για τη δολοφονία Του.
Φανταστείτε: η ταπεινή, μεγάλη Μητέρα ζούσε στη γειτονιά τους και σίγουρα χαιρετούσε τον αρχιερέα, διότι γνώριζε τι σημαίνει αρχιερέας και σεβόταν την αρχιερατική χάρη. Τι ταπείνωση! Η ζωή της είναι ταπείνωση· η ζωή της είναι ο μεγαλύτερος αγώνας[17]. Σε αυτήν έχουμε μεγάλη πρέσβειρα και παράδειγμα.
Όλα όσα συνέβησαν σε εκείνη, σε σχέση με τη Βασιλεία των Ουρανών, θα συμβούν και σε εμάς: μια μέρα οι ψυχές και τα σώματά μας θα ενωθούν ξανά[18] και σε πληρότητα θα είμαστε στη Βασιλεία των Ουρανών. Σήμερα μόνο αυτή είναι δίπλα στον Χριστό – άνθρωπος σε πληρότητα στη Βασιλεία των Ουρανών. Οι άγιοι του Θεού είναι εκεί μόνο με τις ψυχές τους, στον τόπο όπου διαμένουν οι ψυχές των δικαίων[19], ενώ η Θεοτόκος είναι ακριβώς δίπλα στην Αγία Τριάδα[20]: θεωμένο πρόσωπο, Μητέρα όλου του κόσμου, η οποία βοηθά όλους εμάς εδώ και μας στερεώνει στον αγώνα, για να γίνουμε αληθινά παιδιά του Υιού της και Σωτήρος μας.
Αυτή τη βραδιά την αφιερώσαμε σε εκείνη που συνεχώς είναι μαζί μας και στερεώνει την Εκκλησία. Η αγρυπνία είναι πράγματι μεγάλος αγώνας. Οι άγιοι πατέρες λένε ότι μία τέτοια αγιορείτικη αγρυπνία – αγρυπνία σύμφωνα με την αγιορείτικη παράδοση, η οποία διαρκεί για ώρες, ίσως δώδεκα ή δεκατρείς ώρες στον ναό – αντικαθιστά μία ολόκληρη σαρανταήμερη νηστεία[21].
Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι πρέπει να παρηγορηθούμε με αυτό και να μη νηστεύουμε. Εντούτοις, όσο περισσότερο αγωνιζόμαστε και αφιερώνουμε τη ζωή μας στον Θεό, τόσο μεγαλύτερη χάρη, χαρά και πνευματική ικανοποίηση θα νιώθουμε και τόσο περισσότερο θα ανυψωνόμαστε προς τη Βασιλεία των Ουρανών.
Η Θεοτόκος χαίρεται για τον αγώνα που όλοι εσείς κάνατε αυτή τη βραδιά και αυτό το πρωί, στεκόμενοι ενώπιον του Προσώπου του Κυρίου[22], προς τιμήν και δόξα της μεγαλειώδους Μητέρας Του, της Υπεραγίας Δεσποίνης μας Θεοτόκου.
Ας μας σκεπάζουν οι προσευχές της, όχι μόνο εμάς που σταθήκαμε σε αυτή την ολονύκτια αγρυπνία, αλλά και όλους τους στενούς σας που έχουν ανάγκη, καθώς και όλους όσους μνημονεύσαμε στην αγία Προσκομιδή. Είθε η Βασίλισσα Μητέρα να σκεπάζει με τη χάρη της όλους όσοι έχουν ανάγκη και ολόκληρο τον κόσμο, για τον οποίο βλέπουμε ότι ιδιαίτερα του είναι απαραίτητη η προστασία της. Ας υπάρχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι μετανοούντες στον κόσμο. Αν υπάρχουν περισσότεροι μετανοούντες, άνθρωποι προσευχής και άνθρωποι που αγωνίζονται, να είστε βέβαιοι ότι και αυτός ο κόσμος θα είναι καλύτερος. Σε αυτό περισσότερο απ’ όλα μπορεί να μας βοηθήσει η Υπεραγία Δέσποινά μας Θεοτόκος. Αμήν.
[1] Λουκ. 11:27
[2] Λουκ. 1:48 (Μεγαλυνάριον, Λουκ. 1:46-55): τα λόγια είναι της ίδιας της Θεοτόκου στη συνάντηση με την δίκαια Ελισάβετ.
[3] Πράξεις 1:14; πρβλ. Πράξεις 2:1–4. Η Θεοτόκος είναι ανάμεσα στους αποστόλους στην προσευχή πριν την Πεντηκοστή.
[4] Πρβλ. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Homilia I in dormitionem BMV, PG 96, 700–721; Ο Άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, In dormitionem BMV I–III, PG 98, 340–372; Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης, In dormitionem BMV I–III, PG 97, 1045–1110 – τα τρία βασικά ομιλητικά σώματα στα οποία στηρίζεται η θεολογία της εορτής.
[5] Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Homilia II in dormitionem BMV 18, PG 96, 748–752, παρουσιάζει την αναφορά του Ιουβενάλη της Ιερουσαλήμ στην Αυτοκράτειρα Πουλχερία (η λεγόμενη «Ιστορία του Ευθυμίου») – την παλαιότερη αφηγηματική πηγή για την παράδοση. Η σωματική ανάληψη της Παναγίας στην Ορθόδοξη θεολογία αποτελεί περιεχόμενο της λειτουργικής παράδοσης.; πρβλ. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Hom. II in dorm. 2–3.
[6] Ιω. 20:17
[7] Λουκ. 24:39
[8] Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλία 86 περί του Ευαγγελίου εκ του κατά Ιωάννην
[9] Ματθ. 28:20
[10] Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Δεύτερη ομιλία περί της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, πρβλ. Ψαλμοί 115:6 και Παροιμίες.
[11] Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Ομιλία 37: Περί της τιμιότατης Κοιμήσεως της Αχράντου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας. πρβλ. Ψαλμοί 115:6,Παροιμίες 10:7 και Ρωμ. 9:5
[12] Η κλασική παράλληλη σχέση Εύας-Μαρίας: Άγιος Ειρηναίος Λυών, Adversus haereses III.22.4 (SC 211, 438–444) και V.19.1 (SC 153) – αυτό που δεσμεύεται από την ανυπακοή της Εύας λύνεται από την υπακοή της Μαρίας· προηγουμένως Άγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος, Dialogus cum Tryphone 100.
[13] Λουκ. 1:38: «ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου.»
[14] Ψαλμ 83:7; πρβλ. Γεν 3:16–19, Ρωμ 8:20–22.
[15] Ιω 19:26–27. Στο βιβλικό κείμενο η προσφώνηση είναι «γύναι, ἴδε ὁ υἱός σου.», а на ученикот: «ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου.»
[16] Η εξήγηση του Ιω 19:26–27: Ωριγένης, Commentarii in Ioannem I.6 (GCS IV, 8–9) – ο μαθητής γίνεται γιος της Παρθένου Μαρίας κατά χάριν, Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, In Ioannem homilia 85, PG 59, 461–464.
[17] Η ταπεινοφροσύνη ως θεμέλιο της θεολογίας της Θεοτόκου: Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Homilia in dormitionem BMV, PG 151, 460–472· Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός, Hom. I in dorm. 9, PG 96, 712–713· πρβλ. Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, Ασκητικές Επιστολές, εικ. 68 (επιμ. Ειδικά, Νικηφόρος Θεοτόκος, Λειψία 1770).
[18] Α’ Κορ. 15:42–44, 51–53, Α’ Θεσσ. 4:16–17, πρβλ. Ιω 5:28–29.
[19] Εβρ. 12:23, Αποκ. 6:9–11, πρβλ. Λουκ. 23:43.
[20] Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ορίζει την Παναγία ως «το όριο μεταξύ κτιστής και ακτίστου φύσεως». (Homilia in praesentationem BMV, PG 151, 165–177), πρβλ. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Hom. II in dorm. 2, PG 96, 725–728. Περί της καταστάσεως των ψυχών μέχρι την γενική ανάσταση: Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, De anima et resurrectione, PG 46, 11–160, Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Expositio fidei IV.27.
[21] Περί της θεολογικής αξίας της αγρυπνίας: Άγιος Συμεών ο Θεσσαλονικεύς, De sacra precatione, PG 155, 535–670, Ο Άγιος Ιωάννης ο Κλίμαξ, Scala paradisi 19, PG 88, 937–940.
[22] Πρβλ. Λουκ. 1:19, Ψαλμ. 42:3, Αποκ. 7:15 – ορθοί ενώπιον του Θεού σε αδιάκοπη δοξολογία.
