Светата Црква, како мајка и воспитателка, ни го дава Евангелието не само за да го слушаме, туку за да се огледуваме во него — да го мериме својот внатрешен човек, да ја распознаваме болеста на срцето и да го бараме лекот на благодатта. Зашто духовниот живот не е надворешна пристојност, ниту само „држење правила“, туку преобразување на умот и очистување на срцето, та во нас да се роди Христовиот ум и да се утврди Христовото смирение.
Затоа Црквата, на прагот на подготвителните недели за Великиот Пост, ни ја изнесува параболата за Митарот и Фарисејот — не како историски расказ за „некои други“, туку како живо огледало за секого од нас. Во неа се судруваат две состојби: надворешната „праведност“ што лесно се претвора во гордост и презир, и искреното сознание на гревот што се раѓа од смирение и ја отвора вратата на милоста. Но опасноста не е само во грубата фарисејска суета; постои и една понова, потајна измама: човек да се фали со својата „слобода“, да ја оправдува и украси својата паднатост, и да го претвори гревот во знаме, како да е доблест. Така, наместо покајание, добиваме цинизам; наместо плач за срцето – самооправдување; наместо жед за Бог – гордо прогласување на самодоволност.
„Боже мој, прости ни нам грешните, зашто ниту сме вистински фарисеи, ниту сме вистински митари, туку некаков нечист сплет, и од едното и од другото.“
Таквата мисла, во својата краткост, ја погодува вистината со острината на стрела: таа говори за нас, луѓето на нашево време. Ниту стоиме цврсто во христијанското исповедање, ниту пак, сме решително оддалечени од него; ниту сме добродетелни, ниту сме искрено покајaни. „Ниту сме вистински фарисеи, ниту сме митари“, туку нешто помеѓу, неоформено и расцепкано. Чеда сме на епохата: „да“ за сè, а внатре во ништо; одговорност за ништо, а барање права за сè; труд за ниедно дело, а желба да се вкуси сè.
Тогаш, во времето на Христос, Господ ја кажа параболата за Митарот и Фарисејот „за некои што беа уверени во својата побожност и ги презираа другите“ (Лука 18, 9). Toa уште на почетокот ни го разјаснува евангелистот Лука. Денес, пак, самата побожност не само што не се смета за мерило и причина за разликување, туку за мнозина станува повод за потсмев: како „чудна дрскост“, како знак за „заостанатост“, па дури и како можност некој да те „обвини“ дека имаш врска со Црквата, и затоа да те етикетира со презир.
И ако тогаш идеалот на општеството беше фарисејот, денес, трагично, како да станува идеал митарот. Тогаш човекот се фалеше со држење на Божјата волја; денес се фали со нејзиното престапување. Тогаш Бог беше мерката според која се уредуваше животот; денес секој си поставува себеси за „бог“ на сопственото постоење и гласно прогласува дека не му е потребен Бог. Така, свесно или несвесно, современиот човек не е загрозен толку од гордоста на фарисејот, колку од една нова, изопачена состојба — од фарисејството на митарот: од гордеење со гревот. Гревот му станува „знак на слобода“; и влегувајќи во логика на соперништво со Бога, несреќниот се самоизмамува дека токму тој пат ќе го направи среќен.
Секое човечко срце ја бара среќата. Едни ја бараат со Бога, во светлината на Неговото присуство и во трпеливата надеж на Неговите ветувања; други, пак, ја бараат без Него и далеку од Него, како да може да се најде радост надвор од изворот на животот. А Господ Христос, преку параболата за Митарот и Фарисејот, ни ги открива опасностите на двата патишта: и кога човекот е „близу“, и кога е „далеку“.
Постои човек што е крај Бога, барем по надворешност: знае за верата, има црковен јазик, познава поредок, држи правила. Но токму таму му се случува едно тивко поместување: добродетелта ја заменува за цел, наместо да ја гледа како средство и пат. Тогаш, наместо да Го има Бога пред очи, го „губи од поглед“ и вниманието го врзува за средствата со кои треба да стигне до Него. Наместо да го гледа пристаништето кон кое плови, се загледува во бродот со кој патува, и почнува да се гордее со самиот брод, како да е тој спасението. Така ја заборава мудрата вистина: ако го заборавиш пристаништето кон кое одиш, ниеден ветер не е поволен.
Христос е Вистината; и исполнувањето на Неговата волја е начинот по кој нашиот живот станува вистинит, се исправува и се исцелува. Тоа е лекот што ја заздравува раната на душата; тоа е светлината што го отвора патот за средба со Него. Да не бидам разбојник. Да не бидам прељубник. Да не правам неправда и да не завидувам. Да постам и да се молам – сето тоа не е повод за самооправдување, туку пат и начин мојот живот да почне да се усогласува со Евангелието и да наликува на Христовиот. Тоа не е наша самопотврда на „квалитет“, ниту пред себе, ниту пред очите на другите. Тие дела не се дадени за да го „полираат“ бронзениот идол на егоизмот, да биде поубав и поблескав во туѓиот поглед. Впрочем, христијаните не се повикани да подигаат идоли, туку да ги рушат — зашто не прифаќаат да се поклонат никому, освен на Христос. Ниту пак, на самите себе.
Постои и друг човек, далеку од Бога, кој личи на современ митар, но по дух нема врска со митарот од параболата. Оној митар се сокрушуваше и се осудуваше себеси; а современиот митар се гордее со својата неправда и со својот блуд. Особено второто го смета за „современа удобност“ и вештина; си вели дека „желбите не можат да чекаат“. Тој е човек на „приликите“: го слушнал carpe diem како правило на живот и, се разбира, го „зграбува денот“. Грабежот му станал метод; животот – техника; „законитото“ му е доволно, без да се праша дали е морално. Таков е и „јазикот“ на улицата во која се движи и во која се оформуваат неговите критериуми. И, конечно, не му изгледа корисно „да оди со Крстот на чело“. А потоа го додава и ова самозадоволно оправдание: „Па, ги имавме и тие лицемери, христијаните. Добро, можеби не држам ништо од Божјата волја, но барем сум искрен“.
Меѓу овие две болни состојби, од една страна, болна религиозност што се храни од формата, а од друга, цинична безбожна нестрашливост што се фали со падот, се наоѓа современиот човек, повикан да се определи. Тешко е, зад болната религиозност, да се препознае животната полнота што постои во здравата, евангелска вера; зашто формата лесно ја засенува суштината. Но тешко е и да се излезе од удобноста на циничниот егоизам што вели: „јас сум бог на мојот живот“. Порано тоа го кажуваа со реторички украси писатели и книжевници; денес, пак, истата мисла, поедноставена и оголена, ја повторува секое незрело детенце, како да е мудрост, а не беда на духот.
Доаѓа Христос и како добар Лекар што со љубов се грижи за своите болни, сака да нѐ научи што е навистина правилно и здраво, и по кој пат тоа се достигнува. Тој не нѐ повикува ниту во болна религиозност, ниту во горд цинизам, туку ни го покажува единствениот трезвен пат: да ги примиме делата што изгледаат „фарисејски“ по надворешност, но да ги живееме без фарисејски дух; и да го задржиме умонастроението на митарот – смирениот плач и вистинитото признание на падот.
Фарисејот не згреши затоа што постеше или затоа што се молеше; згреши во вреднувањето на добродетелите. Тој ги претвори во повод за самовозвишување и, суштински, ги обезвреди: ги направи предмет на суета и така ги направи непожелни и одбивни за луѓето. Митарот, пак, грешеше во начинот на живот, но ја имаше најспасоносната сила: ја согледуваше својата состојба и ја признаваше, без оправдување, без маски и без самоизмама.
Христос, што се однесува до нашите дела и зборови, ја гледа стварноста на делата; не ја пренебрегнува човечката одговорност. Но, што се однесува до внатрешната положба на секого од нас пред Бога во однос на делата и зборовите, Него Го интересира нашето вредносно исповедање, она што срцето го кажува во вистина: „Боже, биди милостив кон мене грешниот“ (Лука 18, 13).
Оттука станува јасно: од нас се бара да ги имаме делата што се добри, но да ги носиме со смирено срце; да живееме „дела на фарисејот“, без фарисејски дух, и да го чуваме „умонастроението на митарот“: покајанието, трезвеноста и скрушеноста. Кога правиме нешто добро, да го вреднуваме правилно: како дар, како должност, како пат, а не како медал. А кога не правиме добро, да не ја первертираме душата за да си најде оправдание, туку да го признаеме падот и да се вратиме во вистината.
„Христијаните да не се споредуваат со ближниот, туку со Небото“ – велеше блажениот отец Мелетиј. Зашто споредбата со другиот лесно станува самооправдување или очај; додека споредбата со Небото нѐ буди кон покајание и нѐ чува од суета.
Смирението, значи, не е бедата на еден намуртен лик и две реченици на самопонижување. Смирението е душевна добродетел што го собира во единство целиот внатрешен свет на човекот и му дава трезвеност. Смирението е сила да преземеш и она што не ти припаѓа како вина, само за да не се распадне љубовта. Смирението е вистинско самопознание и свест за мерката, да знаеш кој си пред Бога, без самофалење и без самоуништување. Смирението е единствениот пат и начин да Го најдеме Бога; но за тоа најнапред треба да се урне големата претстава што ја имаме за себе, да се расчисти пред нас видикот од идолите што сме ги создале, за да можеме да Го видиме Лицето Божјо.
И тогаш Тој ќе нѐ „возвиши“ до Себе, не за да стоиме над нашите браќа, туку за да можеме, растејќи во љубов и зрелост, да ги понесеме и нив на својот грб; не да ги отфрламе со презир „како и оној…“ (Лука 18, 11), туку да ги прегрнеме како товар што Христос ни го доверил, заради спасение.
