Слово на Неговото преосвештенство епископ Антаниски г. Партениј, изговорено на светата Литургија во Неделата на блудниот син, на 26 јануари / 8 февруари 2026 лето Господово
Во името на Отецот и Синот и Светиот Дух!
Мили мои, се наоѓаме во втората подготвителна недела пред Великиот пост – Неделата на блудниот син. Минатата недела ја отворивме светата богослужбена книга Посен Триод, со која преку боговдахновената химнографија Црквата нè воведува во тајната на покајанието и нè подготвува за светлото и славно Христово Воскресение. Иако самиот пост започнува по две седмици, Црквата, како премудра Мајка, одредила уште три подготвителни недели, во кои преку евангелските четива и стихирите посветени на нив постепено го отвора срцето на човекот, за тој да може свесно и слободно, со подготвеност да влезе во благословеното време на постот. Оваа подготовка не е надворешна. Таа не е морална дисциплина, ниту обид за подобрување на однесувањето. Таа е внатрешен влез, во длабочината на срцето. Преку евангелските зборови и преку молитвената поезија на Црквата, на човека му се отвораат духовните очи, за да погледне во својата внатрешност, да се соочи со сопствената состојба и да ја препознае вистината за себе: кој е и каде се наоѓа.
Токму тоа го гледаме и во денешната евангелска парабола што Христос ни ја принесува: параболата за блудниот син[1]. Таа ни говори за еден татко кој имал два сина: постар и помлад. Помладиот син, во својата желба за самостојност и самопоседување, го побарал од татка си целиот дел од наследството што му припаѓал и заминал во далечна земја. Таткото, без приговор и без отпор, му го дава на синот сето она што овој го бара. Ова не е слабост, туку длабока тајна на божествената љубов. Бог никогаш не ја нарушува човечката слобода. Он не ја принудува волјата, не ја поништува личноста, не го поробува човекот. Христос, преку едноставните зборови на параболата, ја открива целата историја на човештвото: Бог го создава човекот слободен и го остава на неговиот избор, вградувајќи во него совест, ум и разум, за да може тој сам да ја избере заедницата со Него.
Но токму тука започнува драмата. Човекот, присвојувајќи го богатството што му е доверено – животните сили, душевните енергии, даровите на личноста – често го користи како нешто свое, одвоено од Изворот на животот. Наместо тие сили да го водат кон заедница, тој ги троши залудно, барајќи слобода надвор од Бога. И така, постепено, ги истоштува своите внатрешни енергии, останува празен и безживотен. Човекот го бара своето „јас“, но го бара на погрешно место. Се оддалечува од Оној Кој му го дал сето она што го има. Се одделува од својот Создател, од Оној Кој е неговиот живот, неговата сила, неговото постоење. И токму затоа, наместо слобода, наоѓа ропство; наместо полнота – глад; наместо живот – внатрешна празнина и пустина.
Евангелието вели дека помладиот син се најде во голема мака и почна да гладува. Овој глад не е само телесен. Тоа е глад за вистината, глад за автентичното јас, глад за мирот, за благодатта, за животот што доаѓа од Бога. И кога човекот ќе го допре тој длабок внатрешен глад, тогаш во него се раѓа желбата за враќање. Сепак, тука параболата ни открива една длабока и трезвена вистина: враќањето на помладиот син не започнува од покајанието, туку од потребата. Тој не вели: „Го повредив татка си“. Не вели: „Ја изневерив неговата љубов“. Нема свесност дека повредил нечии чувства, дека ги нажалил оние кои го љубат. Туку вели: „Колкумина кај татко ми имаат леб во изобилие, а јас умирам од глад.“ Ова не е целосно покајание, туку почеток на будењето. Тоа е првиот допир на вистината. Човекот најпрво ја чувствува својата немоќ, својата празнина, својата потреба од живот. И токму преку таа потреба, Бог тивко го привлекува кон Себе, зашто „срце скрушено и смирено Бог нема да презре.“[2] Патот кон вистинското покајание започнува таму каде што човекот го признава својата глад и ја осознава својата оддалеченост. А Таткото, Бог, не го чека совршениот збор, туку движењето на срцето. Оти, љубовта Божја секогаш нè пресретнува уште пред да стасаме до прагот на домот.
Светите отци, длабоко проникнувајќи во смислата на оваа парабола, велат дека свињите што ги пасел блудниот син се образ на страстите што човекот почнува да ги храни во себе. Тоа се различните страсти што постепено го поробуваат срцето: гордоста, среброљубието, прејадувањето, блудството, сластољубието и сите други страстни движења на паднатата природа. И колку повеќе човекот ги храни овие страсти, толку повеќе тој самиот осиромашува, зашто страстите по својата природа никогаш не можат да бидат заситени. Причината за тоа е што во нив се вмешуваат и духовните сили на злото. Страста не е само навика или слабост; таа станува простор во кој злото добива пристап и дејствува. И така, злото во човекот почнува да зазема страшни размери, а притоа, не може вистински да го нахрани, зашто човекот не е создаден за зло, ниту за страстите. Човекот е создаден од Бога и за Бога, за духовна полнота, за радост во Бога, за живот во благодатта, а не за распадливост во страстите.
И затоа блудниот син вели: „Ќе станам и ќе отидам кај татка си и ќе му речам: прими ме како еден од наемниците свои.“ Забележете: тој не бара повторно да биде син. Тој се понижува до степен да сака да стане само слуга. Но и овде неговото срце сè уште не е целосно пробудено. Тој не размислува дека ја ранил љубовта на оној кој му дал сè. Тој гледа само на сопствената беда, на својата празнина, на својот глад. Го растурил и расипал богатството што му било доверено. И сега, без ништо, како просјак, сака да се врати. Такви сме, за жал, сите ние. Го растураме она што Бог ни го дал во изобилие, иако сме создадени како царско свештенство[3], како деца Божји, повикани на слава и достоинство.
И сепак, кога се враќаме при Него, не слушаме укор. Во параболата не слушаме ниту една опомена од таткото. Христос говори со едноставни зборови, користејќи слики од секојдневниот живот, но тие зборови носат бездна на длабочина. За оваа парабола се напишани томови книги, и секој збор во неа има огромно духовно значење. Таткото, значи, го здогледува синот оддалеку, трча кон него и ги раширува своите раце. Нема укорување. Нема услови. Нема проверка дали покајанието е „доволно“. Нема страв дека синот повторно ќе згреши. Бог не ја поништува слободата ни по проштавањето. И по милоста, човекот останува слободен да избере каков живот ќе живее. Ќе го предаде ли повторно домот? Ќе се врати ли пак во далечната земја? Тоа не го решава таткото. Тоа му го остава на срцето на синот. Но таткото прави еден страшен, голем љубовен гест: го прегрнува синот таков каков што е. Од господар, претворен во свињар; валкан, со искинати алишта, со смрдеа на пад и понижување.
И тогаш таткото вели: „Извадете ја најубавата промена и облечете го“. Оваа облека не е случајна. Таа е образ на кршталната облека, облеката на правдата. Затоа при светото Крштение, кога свештеникот ја зема кошулата од кумот, тој не ѝ придава значење на самата ткаенина, туку на духовната облека во која човекот се облекува. Затоа и ги изговара зборовите: „Се облекува слугата Божји во облека на правдата.“ Ние, христијаните, се облекуваме во Христа. Се облекуваме во благодатта што Он ни ја дарува. И секогаш по вистинското покајание, по секоја искрена исповед, Бог нè милува, ни простува и повторно нè враќа во достоинството на чеда Божји. Тоа го знаеме сите од лично искуство: колкупати сме го почувствувале тоа олеснување и таа тивка радост по покајанието. Ова е тајната на љубовта Божја: не само што проштава, туку враќа, обновува и облекува.
Знаеме дека Бог нѐ прифаќа. Сигурни сме во тоа. Зашто, колку пати и да згрешиме, Бог толку пати нè прима и ни проштава. Јас не ја посакувам смртта на грешникот, туку грешникот да се одврати од својот пат и да остане жив[4]. Но покајанието треба да биде вистинско, а не само почетно будење од потреба, како што беше покајанието на блудниот син во првиот миг. Подоцна, сепак, неговото срце созрева. Тој вели: „Татко, згрешив против небото и пред тебе и не сум достоен да се наречам твој син.“ Ова е веќе знак на смирение. И токму тогаш, без никакви услови, без расправа и без одлагање, тој е примен. Му се дава прстен на раката – знак на повторно посиновение, знак дека повторно е син, а не слуга. Му се даваат и обувки на нозете, зашто синот не оди бос како роб.
И токму тука во параболата се јавува другиот син, постариот. Тој се побунува кон таткото и му вели: „Еве, толку години ти служам и никогаш не ја престапив твојата заповед, а ти никогаш не ми даде ни јаре да се развеселам со пријателите свои. А кога дојде овој твој син, што го растури имотот со блудници, за него го закла угоеното теле“. Светите отци велат дека човештвото се дели на грешници и на оние што се сметаат себеси за праведни. И во времето на Христос, многумина од оние што ја чувале надворешната форма на верата, со прст ги покажувале другите како грешници. Но токму тие, „праведните“, не Го препознаа Христа – угоеното теле, вистинската Жртва, Кој дојде да се принесе за спасение и живот на светот[5]. Тие што се сметаа за праведни Го убија, зашто немаа љубов. Како и постариот син во параболата: тој живееше со таткото, работеше за него, беше во домот, но не го познаваше таткото. А да живееш со некого и да не го познаваш, значи да не го љубиш. Зашто Бог, таткото од параболата, е љубов по суштина.
Забележете го ова: таткото беше повреден од помладиот син, но не му замери. И беше повреден и од постариот син, но и нему му излезе во пресрет. Тој ги раширува рацете полни со љубов и за обајцата. Но и едниот и другиот, на различен начин, не го познаваа вистински таткото. Така е и со секој поединец: човекот често не Го познава вистински својот Бог. И ние, за жал, честопати сме такви. Ги полниме храмовите, одиме в црква, но не сакаме да го примиме оној кој згрешил. Кога некој ќе се врати во Црквата, ние покажуваме со прст и велиме: „Овој до вчера беше таков и таков, како може сега да доаѓа в црква?“ „Овој беше наркоман.“ „Овој беше пијаница.“ „Овој не заслужува да стои со нас.“ Тоа е духот на замислената праведност. Тоа е духот на постариот син. Таквите не ја познаваат природата на нашиот Бог, Кој е љубов.
Колку пати и кај нас се случува истото. Нашиот манастир, знаете, прима души, деца Божји, кои, како блудниот син, скршнале по патиштата на современите зависности: дрога, коцка, алкохол и други страсти. И се слушаат зборови, дури и меѓу верници, па и меѓу свештеници: „Во Бигорски одат наркомани.“ А кој да оди? Кај Таткото токму тие се враќаат. Блудните синови. А всушност, сите сме ние исти. И таму, во Црквата, нè чека прегратката на нашиот небесен Татко.
Како му одговори таткото на постариот син? Му рече: „Овој твој брат беше мртов и оживе; изгубен беше и се најде.“ Се најде во оној миг кога почувствува дека е далеку. Далеку од таткото, далеку од Бога, далеку од својот Создател. Дај Боже сите ние да го почувствуваме тоа. Зашто нема човек на земјата кој не е грешен. Светите отци велат: доволно е еден ден да живее човек на земјата, и ќе згреши. Но блажен е оној кој ќе ја познае својата оддалеченост и ќе тргне кон домот.
Меѓутоа, погледнете сега каков хаос создаваме ние со нашата слободна волја. И токму во оваа парабола се наоѓа одговорот на едно од најдлабоките прашања на човекот: зошто светот е таков каков што е, од каде е злото, од каде е нередот и болката. Одговорот е јасен: хаосот не доаѓа од Бога. Бог целосно ја почитува нашата личност и нашата слобода. Он не ја укинува нашата господственост. Ние сме тие што избираме по кој пат ќе тргнеме. Ние сме тие што ја користиме, или злоупотребуваме слободната волја. Во параболата, Бог го пречекува помладиот син со најголема љубов, без никаков приговор. А на постариот син му вели: „Сè мое е твое.“ Но токму постариот син приговара. И така, Бог стои, ако можеме така да кажеме, помеѓу двајцата, во средината на хаосот што луѓето си го создаваат меѓу себе. Од едната страна, грешници што сакаат да се каат, но прашање е дали нивното покајание е секогаш вистинско. Оти, вистинското покајание не е само желба повторно да се добие утеха, благосостојба или „подобар живот“, туку длабоко сознание дека сме ги повредиле другите, дека сме ја раниле љубовта. Од другата страна, оние што се сметаат себеси за праведни, но се бунтуваат, судат и не проштаваат.
И што прави Бог?
Ништо насилно. Ги остава и едниот и другиот во нивната слобода. И ете го хаосот на светот – хаос што ние го создаваме и продолжуваме да го создаваме, зашто постојано избираме погрешно. А сето тоа се случува затоа што не ја познаваме природата на Бог.
Свети Јован Богослов јасно и едноставно вели: Бог е љубов[6].
Но како да Го објасниме Бога? Апостолот не ни дава философска дефиниција. Тој сведочи за Оној Кого Го видел и Кого Го доживеал преку Христа. Зашто Христос, второто Лице на Света Троица, слезе, се воплоти, стана човек, и преку Него ние Го запознавме и Отецот и Светиот Дух. Сепак, Бог по Својата суштина останува неискажлив, неспознатлив и недостижен за човечкиот ум. Неговата суштина не може да се сфати, ниту да се опише. Но преку Неговите божествени енергии, преку Неговото дејствување, ние Го спознаваме. И најдлабоката од тие енергии е, несомнено, љубовта. Затоа, како што вели свети Јован Богослов, Бог сака преку љубовта да биде познаен. Ние не ја спознаваме Неговата суштина, но Го спознаваме Него преку љубовта. Така Го позна апостолот, и така ни го предаде тоа знаење.
Возљубени, ни се приближува Светиот и велик пост. Уште малку, и Црквата ќе нè внесе во тоа свештено време. Да се потрудиме, затоа, вистински да се покаеме – не површно, не од нужда, туку онтолошки, од самата длабочина на нашето битие. Да внимаваме на сите оние кон кои сме згрешиле, на сите чиишто чувства сме ги повредиле. И кога ќе се исправиме кон нив со љубов, тогаш ќе се исправиме и кон Господа. Зашто Господ сака да се љубиме едни со други. Затоа и свети Јован Богослов јасно вели:
Ако некој рече: ’Го љубам Бога‘, а го мрази својот брат, тој е лажливец: зашто, кој не го љуби својот брат, кого го видел, како може да Го љуби Бога, Кого не го видел?[7]
Бог сака најнапред да ги измириме нашите односи овде, меѓу нас, за да се сопре хаосот. Оти, како што видовме и во денешната парабола, имаше покајание и примање без приговор, но имаше и бунт. Зошто помладиот син повторно го доби целото свое достоинство? Затоа што се врати. А бунтот на постариот син ни ја открива целата трагедија на човечката историја: бунт на човекот во безумство и во грешност. Да не бидеме такви.
Господ токму преку параболите ни ја откри оваа вистина, а најдлабоко ја посведочи со Своите смрт и Воскресение. Он не само што ни говореше, туку Самиот Себеси се даде за храна. Угоеното теле во параболата – тоа е Самиот Христос. Храната за вечен живот. За човекот да има духовно изобилие и никогаш повеќе да не биде духовно гладен. И ние овде, на земјата, тоа го имаме преку светата Евхаристија, преку светата Литургија. Причестувајќи се со Христа, ние не само што живееме со Него овде, туку имаме и залог дека ќе живееме со Него и во вечноста. Светата Евхаристија е патнина за вечниот живот и залог за Царството небесно.
Но сето тоа претпоставува едно нешто: вистинско покајание. Не покајание од корист или од страв, туку покајание заради Христа. Онтолошко покајание. А како се покажува тоа? Прво, дома. Таму каде што сме секојдневни, таму каде што сме најреални. Да внимаваме на нашите ближни, да не ги повредуваме. Зашто што полза ако одиме в црква, се крстиме, се молиме, а кога ќе се вратиме дома, повторно истиот хаос, истите расправии, истите повреди? Старото однесување, „стариот филм“. Бог од нас бара вистинска промена. Темелна промена во односите. Зашто духовниот живот има вертикала и хоризонтала. Ако јас имам вистински однос со Бога – вертикала – тогаш и односот со моите ближни – хоризонталата – ќе биде исправен. Ако нема покајнички однос со ближниот, тогаш и односот со Бога е лажен. Бог не нè прима магиски. Он не ја прима нашата молитва ако ние упорно одбиваме да се поправиме во односите. Затоа вистинското покајание не е само збор, туку живот, не е проповед, туку пример. Не да ги исправаме другите со зборови, туку да ги исправаме со својот изменет живот.
Да сте благословени! И да ја продолжиме светата Литургија во мир и благодат, со срца што се враќаат во домот на Отецот. Амин!
[1] Лука 15, 11-32.
[2] Пс. 50, 19.
[3] сп. 1 Петрово 2, 9.
[4] Езек. 33, 11.
[5] сп. Јован 6, 51.
[6] 1 Јован. 4, 8.
[7] 1 Јован. 4, 20.
