Во годишниот богослужбен круг има периоди кога Црквата, како мудра Мајка и воспитателка, не нè собира само околу еден празничен спомен, туку нè воведува во едно цело духовно патување. Таков период е оној на Посниот Триод – време во кое православниот христијанин, постепено и трезвено, се подготвува за најголемата тајна и радост на верата: Светата Пасха, Воскресението Христово.
Триодот започнува тивко и длабоко: Црквата најнапред го насочува погледот на човекот кон внатрешниот човек, таму каде што се раѓа и молитвата и гревот, и каде што се решава дали животот ќе стане покајнички или самодоволен. Затоа на прагот на овој период стои поуката за Митарот и Фарисејот, како мерило за духовниот живот и како предупредување дека побожноста може да се изопачи во суета, а грешноста да се преобрази во спасение кога е соединета со смирено покајание. Така Црквата, пред да нè поведе кон поголемиот подвиг, нè учи на основното: да се научиме да стоиме пред Бога со вистина, без маски и без самооправдување, и да ја отвориме душата за милоста што исцелува.
Што е Триодот?
Триодот е еден од најдлабоките и најпедагогшки периоди во богослужбениот живот на Црквата. Со него не започнува само „нов циклус“ на химни и читања, туку се отвора пат на постепено внатрешно преумување од расеаност кон трезвеност, од самодоволност кон покајание, од формална побожност кон живо евхаристиско и црковно дишење.
Зборот Триод означува и книга и период. Како книга, Триодот е богослужбениот зборник што ги содржи песнопенијата и текстовите на времето на светата Четириесетница и неколку недели пред неа: тропари, стихири, канони и молитвени возгласи кои постепено го воведуваат човекот во духот на покајанието и во светлината на пасхалната надеж. Како период, Триодот е времето на подготовка што ја води Црквата кон светата Пасха, не како кон обичен датум, туку како кон внатрешно доживување на Воскресението.
Се нарекува „Триод“ или „Трипеснец“ затоа што во многу богослужби од овој период каноните (поетски химнографски состави) се содржат од три песни (оди), наместо од вообичаените девет. Тоа не е само техничка особеност, туку и знак на духовна собраност: Црквата, како да го „стеснува“ и концентрира вниманието, за да нè научи најпрво на суштинското: на молитвеното смирување, на трезвеното самосогледување, на плачот што очистува и на надежта што оживотворува.
Затоа Триодот е време кога зборовите на богослужбата стануваат огледало и лекарство: огледало што ја покажува вистината за нашето срце, и лекарство што нè исправува, нè учи на простување, нè воведува во постот не како формалност, туку како подвиг на љубов, и нè подготвува да го пречекаме Воскресението Христово со очистен ум и со обновена радост.
Триодот трае повеќе седмици и се движи во две големи целини: најнапред доаѓа подготвителниот период, во кој преку неколку неделни евангелски теми Црквата ја изградува внатрешната основа на подвигот; потоа следи Великата Четириесетница, строгиот посен и молитвен подвиг што води кон Страдањата Христови и кон Пасхалната светлина.
Подготвителните недели на Триодот
Триодот започнува мудро и пастирски: Црквата не нè внесува веднаш во строг подвиг, туку најнапред нè подготвува внатрешно. Затоа првите недели се како духовни скалила; едно по едно ја отвораат темата на смирението, покајанието, одговорноста и прошката. Токму така, човекот не се „принудува“ да пости, туку се учи зошто постот постои и какво срце бара.
Недела на митарот и фарисејот
На прагот на Триодот, Црквата ја поставува првата и најнеопходна мерка: смирението. Параболата не го оправдува гревот, туку ја разобличува гордоста што се крие зад „праведноста“. Таа нè учи дека молитвата не е самофалба пред Бога, туку вистинито стоење пред Него, со свест за сопствената немоќ. Затоа и митарот, со едно просто но искрено: „Боже, биди милостив кон мене грешниот“, излегува оправдан, зашто смирението е почеток на исцелението.
Недела на Блудниот син
Потоа Црквата нè внесува во тајната на покајанието како враќање, а не како самообвинување. Блудниот син не се враќа затоа што заслужува, туку затоа што се буди во него жед за домот. И тука се открива ликот на Отецот: Бог не е далечен судија, туку Отец Кој трча во пресрет на оној што се враќа. Оваа недела нè уверува дека нема пад што е посилен од Божјата љубов, и дека патот назад е секогаш отворен.
Месопусна недела – Недела на Страшниот суд
Во третото скалило, Црквата ја поставува темата на одговорноста. Споменот на Страшниот суд не е за да нè фрли во страв, туку за да нè разбуди од рамнодушност. Евангелското мерило е јасно: љубовта не е чувство, туку дело; а ближниот не е „додаток“ во верата, туку место каде што се проверува нашата врска со Христос. Ова е недела во која не се јаде месо, како постепен премин кон подлабок подвиг.
Сиропусна недела – Недела на прошка и Изгонување на Адам од Рајот
На самиот праг на Великиот Пост, Црквата нè доведува до најпрактичната и најтешка духовна врата: прошката. Споменот на изгонувањето на Адам од Рајот нè потсетува дека гревот секогаш ја раскинува заедницата, и со Бога и со ближните. Затоа постот не почнува со „правило за храна“, туку со повик за помирување: да го оставиме товарот на осудата, да го исчистиме срцето од злопаметење и да влеземе во подвигот не како индивидуалци, туку како луѓе што бараат да живеат во љубов и мир.
Што поучуваат Светите Отци
Во духот на Триодот, Црквата не нè остава само со „темите“ на неделите, туку ни дава и светоотечко сведоштво, за да разбереме дека покајанието, постот и молитвата не се привремени расположенија, туку пат на исцеление и враќање во живата заедница со Бога.
Свети Јован Златоуст: Покајанието како врата кон Бога
Светиот Златоуст постојано нагласува дека покајанието е првиот, неопходен чекор на враќањето кон Господа. Не постои пад што не може да се исцели, кога човек со искрено смирение ја признава својата немоќ и се враќа во благодатта. Покајанието не е очај, туку воскресение на душата; не е само жалење за гревот, туку промена на умот и насочување на срцето кон Бога.
Свети Ефрем Сирин: Молитвата што го собира срцето
Свети Ефрем Сирин го втиснал духот на Великиот пост во молитвата што Црквата ја става во самото средиште на Четириесетницата како кратко, но длабоко огледало на внатрешниот човек. Таа не зборува само за надворешни постапки, туку за корените на страстите и за добродетелите што го оздравуваат срцето:
„Господи и Владико на животот мој! Дух на мрзливост, униние, властољубие и празнословие не давај ми. Дух на целомудрие, смиреноумие, долготрпение и љубов, даруј ми, на слугата Твој. Да, Господи, Цару, дарувај ми да ги согледам моите прегрешенија и да не го осудувам братот свој, зашто си благословен во сите векови. Амин!“
Оваа молитва ја сумира логиката на Триодот: прво да се очисти внатрешноста, па потоа и надворешното да стане вистинито.
Свети Исаак Сирин: Постот како духовно оружје
Свети Исак Сирин сведочи дека постот е оружје само кога е соединет со смирение и молитва. Тој не е „диета“, ниту демонстрација на сила, туку начин да се собере умот, да се смири телото и да се очисти срцето. Кога постот не раѓа милост, трпение и простување, тогаш останува празна форма; но кога е соединет со покајание, станува благодатен простор каде човекот се учи на слобода од страстите.
Свети Григориј Палама: Молитвата и очистувањето на срцето
Свети Григориј Палама нагласува дека молитвата и покајанието ја очистуваат внатрешноста на човекот за богопознание. Колку повеќе човек се ослободува од страстите, толку повеќе се отвора за светлината на Божјото присуство. Триодот токму тоа го гради: не само морално подобрување, туку очистување на срцето — за да се научи човекот да живее со Бога, а не само „да зборува“ за Него.
Богослужбени бисери на Триодот
Свети Андреј Критски и Великиот покаен канон
Еден од најсилните гласови на Триодот е Великиот покаен канон. Тој не е само поетски текст, туку духовна исповед во која целата библиска историја станува огледало за нашата душа. Во канонот, човекот ја гледа својата паднатост, но и безмерната Божја милост; плаче за гревот, но не губи надеж. Затоа Канонoт е „школа на покајание“: нè учи да се судиме себеси без очај, и да му се предаваме на Бога без оправдувања.
Света Марија Египетска: покајанието како преобразба
Во текот на Четириесетницата, Црквата го изнесува и потресното житие на светата преподобна Марија Египетска, не како „екстремен пример за подвижници“, туку како сведоштво дека благодатта може да ја преобрати и најранетата душа. Нејзиниот живот ја покажува силата на покајанието како реално преумување и исцеление: од живот управуван од страстите кон живот во воздржание и молитва; од самоволна оддалеченост од Бога кон смирено стоење пред Него; од гревовна навика кон подвиг што го очистува срцето и го окрепува човекот во благодатта. Таа останува жива икона на апостолската вистина: „каде што се умножи гревот, таму уште повеќе се изобилува благодатта
Акатистните пофалби на Пресвета Богородица
Во текот на постот, особено во петочните богослужби, Црквата ја издигнува и Акатистната пофалба кон Пресвета Богородица. Во подвигот на постот човекот лесно се изморува или се поколебува; затоа Црквата нè поткрепува со благодарење и радосна пофалба кон онаа која стана „Лествица“ на слегувањето Божјо кон нас. Акатистот нè учи дека покајанието не е само плач, туку и доверба; не е само борба, туку и поткрепа од мајчинската молитва и покров на Богородица, која го води народот Божји кон Христос.
Така, низ неделите на Триодот и низ светоотечките поуки, Црквата нè води чекор по чекор, не кон една „религиозна сезона“, туку кон внатрешно преумување: од самодоволност кон смирение, од расеаност кон трезвеност, од навика кон покајание, од студена форма кон живо црковно дишење. Целта на овој пат не е само да „исполнуваме правила“, туку да се очисти срцето и да се обнови човекот, за да може Пасхата да стане опит, а не само календарски настан.
По Четириесетницата, Црквата не го „спушта“ ритамот, туку го собира уште повеќе и нè внесува во непосредната близина на тајните на спасението: најнапред со Лазаровата сабота и Цветници, каде што веќе се предвкусува победата на Христос над смртта и се објавува Неговото влегување во Ерусалим. Но токму таа светлина, веднаш потоа, нè води во најтрепетниот врв на годината – Страсната (Страдална) седмица: денови во кои богослужбата не нè остава надвор од настаните, туку нè воведува внатре во нивната духовна стварност. Таму, во последованијата, се минува низ Тајната Вечера, низ предавството и судот, низ Крстот и Погребението – не за да останеме во жал, туку за да разбереме дека Крстот е љубов „до крај“ и дека тишината на Гробот е предворје на победата.
И тогаш, по ова свештено „созревање“ на срцето, доаѓа круната на целиот пат: Светата Пасха – Воскресението Христово. Тука завршува покајното воспитување на Триодот и започнува пасхалната радост на Црквата: радост што не е површна веселба, туку светлина што се раѓа од Крстот и живот што извира од празниот Гроб.
Токму по Пасха се отвора и пасхалниот богослужбен период што во традицијата се поврзува со Цветниот Триод (Пентикостар) – време кога Црквата ја развива и „распејува“ пасхалната благодат, водејќи нè низ светлите седмици до Вознесението и Педесетница. Така, сето што го спомнавме: смирението, покајанието, постот, простувањето, молитвата и милоста – ја добива својата конечна смисла и печат во победната пасхална вест: Христос воскресе!
