Ангелите и заборавеното достоинство на човекот

Слово на Неговото преосвештенство епископ Антаниски г. Партениј, игумен на Бигорската свештена обител, изговорено на празникот Собор на светиот архангел Михаил и на сите небесни сили, по читањето на светото Евангелие на Божествената Литургија во Бигорски, на 8/21 ноември 2026 лето Господово


Во името на Отецот и Синот и Светиот Дух!

Возљубени отци, браќа, сестри и чеда,

Во Символот на верата сите ние, христијаните, исповедаме дека веруваме во единиот Бог Отец, Седржител, „Творец на небото и на земјата, на сѐ видливо и невидливо“.[1] Со тоа Црквата нѐ учи дека Бог не го создал само светот што го гледаме со очите, туку и еден друг, невидлив свет, којшто не е помалку вистински од видливиот. На тој невидлив свет му припаѓаат ангелите: бестелесни служители Божји, огнени пламења, според зборот на псалмописецот: Ти, Кој ги правиш ангелите Свои духови и служителите Свои оган пламенен.[2] Тие во послушание Му служат на својот Творец, а му служат и на сето она што е од Него создадено, особено нам, на луѓето.

Денес го славиме великиот архистратиг Божји, архангелот Михаил, заедно со сиот собор на небесните сили.[3] Неговото име значи: „Кој е како Бог?“ И во самото тоа име е содржана исповед: никој не е како Бог, никој нема како Него. А по што особено се одликуваат ангелите? По послушанието. За нив Писмото вели дека се силни по крепкост и дека го извршуваат словото Негово, штом го чујат гласот на словата Негови.[4]

Токму затоа и во Евангелието коешто ѓаконот го прочита пред малку, а кое е предвидено да се чита на овој ден,[5] Господ најнапред зборува за послушанието. На Своите седумдесет ученици, коишто ги испрати на проповед, Он им вели: Кој ве слуша вас, Мене Ме слуша; и кој се одрекува од вас, се одрекува од Мене; а кој се одрекува од Мене, се одрекува од Оној Кој Ме пратил. Потоа тие се вратија со радост, воодушевени, и Му рекоа: Господи, и бесовите ни се покоруваат во Твое име! А Он, поучувајќи ги дека постојано треба да ја исполнуваат волјата Божја и да бидат во послушание кон Него – зашто само тогаш и духовите ќе им се покоруваат – им одговори: Не радувајте се на тоа што духовите ви се покоруваат, туку радувајте се што вашите имиња се напишани на небесата.

А како ќе се запишат нашите имиња на небесата? Само преку послушанието. Само тогаш кога ќе ја исполнуваме волјата Божја. Денес луѓето се трудат нивните имиња да бидат запишани насекаде: во книгите, на порталите, на социјалните мрежи, на спомениците. Желбата да бидеме видени, препознаени и славени стана една од главните движечки сили на нашето време. А Христос ни вели дека не е најважно колку луѓе го знаат нашето име, туку дали тоа е запишано на небесата; не каков впечаток сме оставиле пред светот, туку какви сме станале пред Бога. Подобро е човек да биде непознат за сиот свет, а познат на небото, отколку прославен од сиот свет, а да ја загуби својата душа.[6]

Зборувајќи, значи, за послушанието и за небесниот свет, Господ им откри и нешто страшно: Го видов сатаната како падна од небото како молња. Го видел, зашто Христос е Бог и Создател; Он постои пред сѐ, заедно со Отецот и Светиот Дух.[7] Он го виде тоа страшно собитие во небесниот свет: бунтот на оној што беше создаден да служи и да Го слави Бога, да свети во послушание кон својот Создател, а посака самиот да биде како Бог: Ќе се искачам до висините на облаците, ќе бидам рамен на Севишниот.[8] Отпаѓајќи во непослушание, тој се помрачи; престана неговата логика да функционира како логика на служител Божји, и од носител на светлина стана мрачен предводник на многуте небесни сили коишто отпаднаа заедно со него.[9]

Ангелите, како што учи свети Јован Дамаскин, се разумни и слободни суштества, коишто бесмртноста ја имаат по благодат, а не по природа;[10] нивната слобода, значи, подразбирала и можност за избор. Затоа нивниот пад нѐ учи нешто многу сериозно: ни умот, ни знаењето, ни моќта сами по себе не се залог за светост. Едно создание може да биде возвишено по својата природа, а сепак да падне поради гордоста.

Тогаш, според преданието на Црквата, архистратигот Михаил застана, се спротивставил на тој пад и бунт против Бога и извикал среде ангелските чинови: Да застанеме добро, да застанеме со страв![11] Така беше запрен бунтот во небесата, а другите ангели останаа верно да Му служат на Бога. За таа небесна војна сведочи и светиот Јован Богослов: И настана војна на небото: Михаил и ангелите негови завојуваа против змејот… И беше соборен големиот змеј, старата змија, наречена ѓавол и сатана.[12]

Истиот тој повик го слушаме и на секоја Божествена литургија. И колку ни е потребен токму денес, кога човекот живее во постојана расеаност, а неговото внимание е распарчено меѓу илјадници вести, грижи, стравови и желби! Ангелите се секогаш свртени кон Бога; тие нѐ учат на духовна собраност. Да застанеме добро значи да останеме во вистината кога лагата станува општоприфатена; да ја сочуваме човечноста кога омразата станува заразна; да не ја предадеме совеста заради лична корист; да го сочуваме умот во молитвата и срцето во љубовта. Зашто она на што постојано му го посветуваме вниманието, постепено завладува со нашето срце.

А војната за која зборува Откровението не е само далечно небесно собитие. Таа се води секој ден во човековото срце: секојпат кога избираме меѓу простувањето и одмаздата, меѓу вистината и лагата, меѓу смирението и гордоста. Само да внимаваме: нашата борба не е против крв и плот,[13] не е против другиот човек. Во време на војни, поделби и омрази, христијанинот не смее да го поистовети човекот со злото што тој го прави. Да се бориме против злото, а да не престанеме да го љубиме човекот – тоа е вистинското духовно јунаштво.

✻ ✻ ✻

Ете зошто денес го славиме споменот на светиот архангел Михаил, којшто низ историјата, и во Стариот и во Новиот завет, им се јавувал на луѓето,[14] исто како и архангелот Гаврил.[15] Од Светото Писмо знаеме дека ангелите многупати им се јавувале на луѓето, испратени од Бога да им објават нешто што се однесува на нивното спасение.

Замислете: Бог најнапред го создал небесниот свет, и ангелите се постари созданија Божји од нас.[16] Но сепак, тие се испраќаат нам да ни служат! Зошто? Затоа што прават сѐ што сака Бог, ја исполнуваат Неговата волја; а Бог особено сака да се спаси човекот, кого го создаде и му вдахна слободна волја.[17] Затоа и ангелите, служителите Божји, станаа и наши служители: Нели се сите тие службени духови, испратени да им служат на оние што ќе го наследат спасението?[18]

Од светото Откровение и од преданието на Црквата знаеме и дека секој од нас на Крштението добива ангел пазител.[19] Тој е испратен да биде наш личен пазител: да нѐ придружува насекаде до крајот на животот, никогаш да не нѐ остава, да ни помага во сѐ. Самиот Господ вели: Гледајте да не презрете ниту едно од овие мали, зашто ви велам дека нивните ангели на небесата секогаш го гледаат лицето на Мојот Отец небесен.[20] Живееме во свет во кој човек може да има илјадници пријатели на екранот, а да нема кому да му ја довери својата болка. А Црквата ни открива дека секој човек е предмет на лична Божја грижа – дури и оној кого сите го заборавиле, кого никој не го посетува и чие име никој не го спомнува.

Тоа не значи дека ќе бидеме поштедени од секое страдање. И Самиот Христос, во часот на Своето страдање во Гетсиманија, прими укрепување од ангел.[21] Божјата грижа не е секогаш во тоа да нѐ избави од страдањето, туку во тоа да не нѐ остави сами во него.

Видете колку сме удостоени од нашиот Создател – дури ангелите Божји, служителите небесни, да ни помагаат во нашето спасение! А гледате ли колку голема одговорност имаме? Зашто, како што учи свети Василиј Велики, ангелот не отстапува од оној што верува, освен ако самите не го избркаме со лошите дела: како што чадот ги брка пчелите, така и гревот го оддалечува чуварот на нашиот живот.[22] А кога ќе се покаеме? Тогаш, вели Господ, радост бива пред ангелите Божји за еден грешник што се кае.[23] На земјата се слават богатството, успехот и моќта; на небото ангелите се радуваат кога еден човек ќе се покае. Можеби никој нема да дознае дека некој по долги години му простил на својот брат, дека некој млад човек се ослободил од зависноста, дека некој тајно му помогнал на сиромавиот. Но небото знае и се радува.

✻ ✻ ✻

И уште нешто, мили мои. Денешното апостолско четиво[24] ни открива една тајна поголема дури и од ангелското величие – достоинството на човекот: Што е човек, та на него да се сеќаваш, или син човечки, та него да го посетуваш? Го снижи сал нешто помалку од ангели, со слава и чест го овенча.[25] Синот Божји не прими ангелска, туку човечка природа;[26] во Него таа е вознесена на небесата. Пресвета Богородица, една од нас, ја славиме како „почесна од херувимите и неспоредливо пославна од серафимите“. И секој човек е повикан не само на морално усовршување, туку на обожение, на учество во животот Божји по благодат.

Тоа достоинство денес човекот го заборави. Сведен е на работна сила, на потрошувач, на збир од податоци. А неговата вредност не произлегува ни од неговата продуктивност, ни од умот, ни од здравјето, ни од положбата во општеството, туку од тоа што е создаден според образот Божји и повикан во вечноста. Затоа нашата цел не е да престанеме да бидеме луѓе и да станеме ангели, туку да бидеме целосно преобразени и осветени луѓе.

Да бараме, значи, од Господ да се утврди нашата вера. Зашто живееме во време материјалистичко, кога луѓето мислат дека треба да веруваат само во она што го гледаат, во она што може да се измери, да се фотографира и материјално да се докаже. Но најсуштествените нешта во човековиот живот – љубовта, совеста, слободата, смислата – не се мерат со никаква мерна единица, а сепак никој не се сомнева дека постојат. Видливиот свет не ја исцрпува сета стварност; творението Божјо е неизмерно побогато од она што го досегаат нашите сетила. Не осиромаши светот со тајни, туку погледот на човекот, кој веќе не е способен да ги забележи.

И што гледаме? Човештвото е потполно изгубено во овој модерен свет. Никогаш порано човекот немал толку знаење, а толку често не знае зошто живее. Никогаш немал толку средства за општење, а толку многу страда од осаменост. Сака да управува со природата, со животот, па дури и со смртта, а тешко управува со својот гнев. Го изгуби основното знаење – знаењето за својот Создател. Зошто? Затоа што се помрачи.[27] Да не заборавиме: помрачението настанува секогаш кога ќе престанеме да ја твориме волјата Божја, кога ќе се оддалечиме од нашиот Создател. Тогаш и нашата логика престанува да функционира нормално, токму како кај паднатите небесни сили, коишто отпаднаа затоа што нивниот предводник посака да биде како Бог. Затоа прашањето на архангелот – „Кој е како Бог?“ – одекнува низ вековите како повик човекот да не се претвори себеси во идол. Не е врв на слободата да правиш сѐ што сакаш, туку слободно да го избереш доброто.

Да внимаваме, значи! Ангелите нѐ поучуваат; нивниот живот нѐ поучува. Видете колку се големи тие, колку е голем архистратигот Михаил – а сепак ни служи нам. Во светот, колку повисоко се издигнува некој, толку повеќе очекува другите да му служат; денес сите сакаме да ни служат. Во Царството Божјо е обратно: колку некој е поблиску до Бога, толку повеќе е способен да им служи на другите. Ангелската хиерархија не е хиерархија на привилегии, туку на служење, просветлување и љубов. Големината, значи, не е во тоа да ни служат, туку во тоа ние да служиме: Кој сака меѓу вас да биде голем, нека ви биде служител… како што и Синот Човечки не дојде да Му служат, туку да послужи и да ја даде Својата душа како откуп за мнозина.[28] Така ангелите со својот живот нѐ учат да бидеме смирени: најнапред на Бога да Му служиме, а потоа и едни на други.

Ете, уште малку и ќе запееме: „Ние, кои таинствено ги изобразуваме херувимите и на животворната Троица трисвета песна ѝ пееме, сега да ја оставиме секоја животна грижа“. На Божествената литургија не сме одделени од ангелскиот свет; небесната и земната Црква се соединуваат во едно славословие. Ангелите пеат: Свет, свет, свет е Господ Саваот,[29] а ние се придружуваме кон нивната песна. Тука се открива и смислата на нашето постоење: човекот не е создаден само да работи, да заработува, да троши и на крајот да исчезне. Создаден е да љуби, да благодари, да славослови и вечно да заедничари со својот Создател.

Светиот архистратиг Михаил да ни помага во сѐ. Да не го жалостиме ни него, ни својот ангел пазител, та да ни бидат заштитници заедно со сета небесна војска. Зашто еден ден, со милоста Божја, и ние ќе застанеме во она небесно Царство каде што се илјадници ангели и соборот на првородените, запишани на небесата,[30] каде што се сите свети од памтивек па до денес. Таму да се најде и името на секого од вас. Амин.


[1] Никејско-цариградски символ на верата, член 1.

[2] Пс. 103, 4; сп. Евр. 1, 7.

[3] Соборот на светиот архистратиг Михаил и на другите небесни бестелесни сили се празнува на 8 ноември според стариот, односно на 21 ноември според новиот стил. Православното почитување на ангелите Црквата јасно го разграничила од еретичкото нивно обожавање, осудено со 35. правило на Лаодикискиот собор (IV век). За деветте ангелски чинови види: Дионисиј Ареопагит, За небесната хиерархија VI, 2, PG 3, 200D–201A.

[4] Пс. 102, 20.

[5] Лк. 10, 16–21.

[6] Сп. Мк. 8, 36.

[7] Сп. Јн. 1, 1–3; Кол. 1, 16–17.

[8] Иса. 14, 14.

[9] Сп. Откр. 12, 4. 9; Јуда 6. Ѓаволот не е создаден зол по природа, туку добар, и по сопствена слободна волја се одвратил од доброто: Св. Јован Дамаскин, Точно изложување на православната вера II, 4 („За ѓаволот и демоните“), PG 94, 873C–877C.

[10] Св. Јован Дамаскин, Точно изложување на православната вера II, 3 („За ангелите“), PG 94, 865A–873B.

[11] Тоа е возгласот што ѓаконот го изговара пред светото Вознесување на Божествената литургија: „Да застанеме добро, да застанеме со страв, да внимаваме светиот Принос во мир да го принесуваме“ (Στῶμεν καλῶς, στῶμεν μετὰ φόβου). Црковното предание овие зборови му ги припишува на архангелот Михаил во часот на падот на Луцифер.

[12] Откр. 12, 7. 9.

[13] Еф. 6, 12.

[14] Сп. Ис. Нав. 5, 13–15; Дан. 10, 13; 12, 1; Јуда 9.

[15] Сп. Дан. 8, 16; 9, 21; Лк. 1, 19. 26.

[16] Сп. Јов 38, 7 (според Седумдесеттемина); Св. Григориј Богослов, Слово 38, 9, PG 36, 320C–321A; Св. Јован Дамаскин, Точно изложување на православната вера II, 3, PG 94, 865A–873B, којшто изречно се согласува со Богословот дека најнапред е создадена умната природа, потоа сетилната, и најпосле човекот, во кого двете се соединети.

[17] Сп. 1 Тим. 2, 4.

[18] Евр. 1, 14.

[19] Сп. Пс. 33, 8; 90, 11. Во чинот на огласувањето пред светото Крштение свештеникот се моли: „Придружи кон неговиот живот ангел светол, кој ќе го избавува од секоја заседа на противникот“ (Συζεῦξον τῇ ζωῇ αὐτοῦ ἄγγελον φωτεινόν). Сп. и прозбата на ектенијата: „Ангел на мирот, верен раководител, чувар на нашите души и тела, од Господа просиме“.

[20] Мт. 18, 10.

[21] Лк. 22, 43.

[22] Св. Василиј Велики, Беседа на Псалм 33, 5, PG 29, 364B–C.

[23] Лк. 15, 10.

[24] Евр. 2, 2–10.

[25] Евр. 2, 6–7; сп. Пс. 8, 5–6.

[26] Сп. Евр. 2, 16.

[27] Сп. Рим. 1, 21.

[28] Мт. 20, 26. 28.

[29] Ис. 6, 3.

[30] Евр. 12, 22–23.