Слово на Неговото преосвештенство епископ Антаниски г. Партениј, изговорено во неделата по Воздвижение на Чесниот Крст, на светата Литургија во манастирот Пречиста Кичевска, на 21 септември / 4 октомври 2026 лето Спасителово
Во името на Отецот и Синот и Светиот Дух!
Возљубени во Христа, се наоѓаме во првата недела по празникот Воздвижение на Чесниот и Животворен Крст. Затоа денес чувме две евангелски читања: едното, определено за неделата по Воздвижението, а другото – редовното неделно Евангелие за милостивиот Господар. Најнапред, да започнеме со Крстот.
✻ ✻ ✻
Господ Исус Христос го повика народот заедно со Своите ученици и им рече: Кој сака да тргне по Мене, нека се одрече од себе, нека го земе својот крст и нека оди по Мене. Овие зборови Он ги изговара непосредно пред да се искачи на високата гора – Таворската, според преданието на Црквата[1] – каде што ќе се преобрази пред учениците; по Преображението ќе следуваат патот кон Ерусалим и Распетието. Господ знаел колку тешко учениците ќе го прифатат она што претстоело да се случи на Голгота. Затоа ги предупредува: Зашто, кој се срами од Мене и од зборовите Мои во овој прељубодеен и грешен род, и Синот Човечки ќе се срами од него, кога ќе дојде во славата на Својот Отец со светите ангели.
Крстот беше големо искушение, вистинска соблазна за секого што нема да навлезе во неговата тајна. Така се случи и со самите ученици: во ноќта на предавството сите се уплашија и се соблазнија, како што им беше претскажал Самиот Господ. Но крстот не е крај. Не е само искушение, не е смрт. Крстот е врата – врата кон поголема слава, нов пат и нов живот во Бога. Затоа Господ веднаш додава: Вистина ви велам, некои од оние што стојат тука нема да вкусат смрт додека не го видат Царството Божјо дојдено во сила. Извадена од евангелскиот контекст, оваа реченица речиси не може да се разбере. Но светите отци ја толкуваат како навестување на Преображението:[2] тројца од учениците – Петар, Јаков и Јован – уште додека се живи, пред Крстот и пред Воскресението, ќе ја видат славата што ќе се открие по нив. Ќе ја видат на Тавор, за Господ да ги подготви и да им покаже кон што води крстот. Тоа Црквата го пее во кондакот на Преображението: учениците ја видоа Неговата слава колку што можеа да ја примат, „за кога ќе Те видат распнат, страданието да го разберат како доброволно.“[3] Затоа не е случајно тоа што Преображението го празнуваме четириесет дена пред Воздвижението на Крстот.[4]
Тоа е, чеда мои, и нашиот пат. Крстот нѐ води кон славата и кон новиот живот, а последниот миг од нашиот земен живот, односно смртта, станува врата кон неговото продолжение во Христа – кон вечниот живот со Него. Но таа врата се отвора само ако сме го возљубиле својот животен крст, ако сме го носеле со благодарност и ако не сме се посрамиле од него, ниту сме се збуниле пред многубројните искушенија што неминовно доаѓаат и ќе доаѓаат. И, најважно од сѐ, ако сме знаеле и знаеме дека Христос е со нас.
Многу е важно да знаеме дека Он е првиот Крстоносител, Кој, носејќи го Својот крст,[5] го износи до слава и Воскресение заради сите нас. Затоа Он најдобро може да ни помогне. Он рече: Јаремот Мој е благ и бремето Мое е лесно.[6] Кога крстот го носиме во Негово име и со Него, стануваме силни – крстоносни, чеда на Оној Кој заради живот на светот го износи Крстот и таму, на страшната Голгота, го прикова нашиот грев, за да нѐ укрепи и спаси. Тоа го исповеда и апостол Павле во денешното Апостолско читање: Со Христа се распнав; и веќе не живеам јас, туку Христос живее во мене.
Гледате, Црквата, сакајќи да ни ја дообјасни тајната на Крстот, определила денес да се чита овој евангелски извадок. Нашиот живот е крстовоскресен. Зашто, ете, преку крстот дојде радост на целиот свет, пееме секоја недела на Утрената.[7] Тоа е суштината на нашиот живот, мили мои.
✻ ✻ ✻
Следствено, да ги возљубиме сите нешта што ни доаѓаат во животот – како добрите, така и лошите. Знаете, многу пати токму кога сме во искушение доаѓаме на себе, како блудниот син, кој дојде на себе дури кога го снајде гладот во далечната земја.[8] А особено кога ќе победиме некое искушение, ни доаѓа голема поука. Преку што? Преку животниот крст. Не залудно преподобен Антониј Велики вели: „Тргни ги искушенијата и никој нема да се спаси.“[9] Преку искушението доаѓаме до воскресение. Оти, што е најважно во овој свет? Човек да се разбуди за Христа; да знае каде оди, зошто е создаден, каде е неговата цел. Тука сме привремено – немојте да заборавите! А често се забораваме. Се прилепуваме за времените и минливи нешта, и кога сѐ ни оди добро, забораваме на најважното: дека нашата вечна Татковина не е тука[10] и дека еден ден ќе треба да дадеме одговор пред Бога.
✻ ✻ ✻
Сега да го поврземе сето ова и со неделното Евангелие, бидејќи двете читања денес се совпаднаа. Христос поучува дека Царството Небесно прилега на човек цар, кој сакаше да се пресмета со своите слуги. И кога почна да се пресметува, му доведоа еден што му должеше десет илјади таланти – во денешни пари, милиони, па и милијарди евра. Должник невиден! Таков долг не би можел да го исплати ниту кога би имал уште сто животи на земјава.[11]
Слугата паѓа пред Господарот и го моли: Господаре, имај трпение со мене, и сѐ ќе ти вратам. Тоа е неговото „Смилувај се, дај ми време!“ Но не можел. И да добиел време, сигурно немало да врати, бидејќи долгот бил огромен. Обрнете внимание: слугата бара трпение – старогрчкиот збор во Евангелието μακροθυμία (makrothymía) буквално значи долготрпение.[12] А сега погледнете го милосрдието на Господарот: Господарот на тој слуга се смилува, го пушти и му го прости долгот. Не само што му дава време, туку целосно му го проштава долгот – го отпушта слободен, без да му побара ниеден денариј!
И тогаш – парадоксално, ужасно, себично, страшно! – тој излегува и го среќава својот другар, кој му должел сто денарии. Го фаќа и, вели Евангелието, го давеше, велејќи: Врати ми што ми должиш. Сто денарии – неспоредливо мал долг според она што самиот му го должеше на Господарот. Другарот го моли со истите зборови: Имај трпение со мене; но тој не сака, туку го фрла во затвор, додека не го врати долгот.
Другите слуги, кога го видоа тоа, многу се нажалија и му раскажаа на Господарот. Тогаш Тој повторно го повика и му рече: Лукав слуго, целиот оној долг ти го простив, зашто ме молеше; не требаше ли и ти да се смилуваш над својот другар, како што и јас се смилував над тебе? И разгневен, го предаде на мачителите, додека не го врати целиот долг.
А кога престанува Божјото долготрпение? По завршувањето на овој живот, а конечно за сите нас – при Второто Христово доаѓање. Времето што сега го живееме во Црквата е токму време на Божјото долготрпение: Господ е долготрпелив кон нас, зашто не сака некој да загине, туку сите да дојдат до покајание.[13] Колку и да е голем нашиот долг, доаѓаме во домот на Господарот – тука, во храмовите, во Неговите амбасади – и бараме прошка од Него. И Он ни простува. Самиот ја изговори оваа парабола за да знаеме дека, колку и да се големи и многубројни нашите гревови, Он нема да нѐ остави. Додека сме во овој живот, живееме под Божјото долготрпение; затоа ни се дадени светата тајна исповед и прошката на гревовите. Бланко е Божјото проштавање, чеда мои! На Крстот, на Голгота, и преку Воскресението, сѐ е платено за нас – платено од преблагиот Бог.
Но на крајот од параболата слушаме нешто многу важно: тоа долготрпение е условено. Христос поставува услов: Така и Мојот Отец Небесен ќе ви направи вам, ако секој од вас не му прости од срце на својот брат за неговите престапи. Истото го рече и во Беседата на гората: Ако им ги простувате на луѓето нивните престапи, и вашиот Отец Небесен ќе ви ги прости вам.[14] Слугата не беше казнет поради огромниот долг – тој веќе му беше опростен – туку поради немилосрдноста и злопамтивоста кон својот брат.[15]
✻ ✻ ✻
Да не бидеме како оној слуга, кому толку многу му беше опростено. Зашто и на сите нас Бог многу ни проштава. А ние – да погледнеме во себе – дали им проштаваме на своите ближни? Не. Тврди сме по срце; лоши сме и на уста и на срце. Од срцето излегуваат и лошите зборови за ближните, и замислите за раздор. Христос вели: Добриот човек од доброто сокровиште на своето срце изнесува добро, а лошиот човек од лошото сокровиште на своето срце изнесува лошо; зашто од изобилието на срцето зборуваат неговите усти.[16] Колку треба да се трудиме нашето срце да го направиме работилница за добри нешта, за од него да излегуваат убави нешта! Да ги сакаме ближните како себеси, како што Он ни заповеда. Да проштаваме, како што нѐ научи во молитвата „Оче наш“: И прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштаваме на нашите должници.[17] Тогаш нема од што да се плашиме. Оној кој проштава, оној кој љуби, не треба да се плаши од ништо: Во љубовта нема страв, туку совршената љубов го истерува стравот.[18] А оној што е злобен – нека се плаши од својот суд. Строг ли си во судот за другите? Покажуваш ли со прст? Озборуваш ли? Тогаш немој да очекуваш ни ти Божја милост, немој да очекуваш долготрпение – зашто судот е безмилосен за оној што не покажал милост; милоста се воздига над судот.[19]
Утешно е тоа што сѐ уште имаме време. Живееме во времето на Божјото долготрпение – но да не забораваме дека тоа е условено: да се трудиме да љубиме и да проштаваме, како што нѐ научи Он во светото Евангелие. Затоа да не бидеме како оној слуга кој, штотуку ослободен од својот долг, го фати својот другар за гуша, туку како човек кој, излегувајќи од исповед со простени гревови, прв му ја подава раката на својот должник.
Да сте живи и здрави, чеда мои. Молете се и за мене грешниот, и сега да продолжиме, во молитва и благодарност, со светата Евхаристија.
[1] Евангелистите зборуваат само за „висока гора“ (Мт 17, 1; Мк 9, 2; Лк 9, 28). Поистоветувањето со Тавор е посведочено веќе кај св. Кирил Ерусалимски, Катихетски слова 12, 16 (PG 33, 744–745).
[2] Св. Јован Златоуст, Толкување на Евангелието според Матеј, слово 56, 1 (PG 58, 549–550); блажен Теофилакт Охридски, Толкување на Евангелието според Марко, на 9, 1 (PG 123, 580).
[3] Кондак на Преображението, глас 7: „Ἐπὶ τοῦ ὄρους μετεμορφώθης… ἵνα ὅταν σε ἴδωσι σταυρούμενον, τὸ μὲν πάθος νοήσωσιν ἑκούσιον“ (Минеј за август, 6 август).
[4] Според црковното предание, Господ се преобразил четириесет дена пред Своето страдание; празникот е поставен на 6/19 август, за да не се паѓа во Великиот пост, а да претходи четириесет дена на Воздвижението (14/27 септември).
[5] Јн 19, 17.
[6] Мт 11, 30.
[7] Песна по Евангелието на неделната Утрена („Воскресение Христово видевши…“): „Ἰδοὺ γὰρ ἦλθε διὰ τοῦ Σταυροῦ χαρὰ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ.“
[8] Лк 15, 17.
[9] Изреки на светите старци, Антониј 5: „Ἆρον τοὺς πειρασμούς, καὶ οὐδεὶς ὁ σωζόμενος“ (PG 65, 77).
[10] сп. Флп 3, 20; Евр 13, 14.
[11] Еден талант изнесувал 6.000 денарии, а еден денариј бил дневна плата на работник (сп. Мт 20, 2). Десет илјади таланти се, значи, 60 милиони денарии – повеќе од 160.000 години работа.
[12] Ст.гр. μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοί (Мт 18, 26. 29), од μακροθυμία – истиот збор со кој Писмото го именува Божјото долготрпение (Рим 2, 4; 2 Пет 3, 9).
[13] (2 Пет 3, 9)
[14] Мт 6, 14.
[15] Сп. св. Јован Златоуст, Толкување на Евангелието според Матеј, слово 61, 4–5 (PG 58, 592–594), каде што се нагласува дека опростениот долг повторно се бара поради злопамтењето (μνησικακία) на слугата.
[16] Лк 6, 45.
[17] Мт 6, 12.
[18] 1 Јн 4, 18.
[19] Јак 2, 13.
