Сега, кога Новата црковна година е веќе во тек, Црквата повторно нè повикува да се покаеме за нашите гревови пред тие да станат страсти, да практикуваме самопрекорување за нашите грешки, додека бараме целомудрие, и со страв Божји, да молиме за Неговата милост!
Звучи малку грубо, зар не?
Во еден разговор што некогаш го водев со еден монах на Кипар, тој ми кажа дека неговиот старец им помагал на сите монаси да ги надминат своите страсти на радосен начин; толку многу, што направил тие да се вљубат во духовниот подвиг.
Процесот на надминување на страстите е радосен? Ова за мене немаше никаква смисла. Морав да застанам за момент и да размислам. Изгледа дека сум го гледал духовниот живот од сосема погрешна перспектива… Токму тогаш започна моето истражување на нијансите на јазикот.
Во случај да не знаевте, јазикот е жив. Ова значи дека – исто како и културата, обичаите, музиката, па дури и литургискиот израз – тој се пренесува низ генерациите. Во овој процес, зборовите еволуираат, значењата се менуваат, а цели емоционални нијанси можат да се изменат со текот на времето. Зборот што се користел пред 1.000 години може да се користи и денес, но тој носи сосема поинаква психолошка тежина.
На пример, пред една генерација, зборот „луд“ значеше ментално болен, додека денес за многумина значи „импресивен“, „кул“ или „јак“ (во сленг).
Зборовите како „страшно“ и „ужасно“ првично се однесуваа на нешто што влева страв и трепет.
Јазикот еволуира и постојано се менува. Проблемот е во тоа што многу христијани несвесно пристапуваат кон древните духовни текстови и концепти користејќи модерни емоционални дефиниции наместо првично замислените значења. Како резултат на тоа, духовниот живот може да почне да се чувствува како угнетувачки, исполнет со срам или психолошки нездрав, иако тоа никогаш не била првичната намера.
Многу духовни термини денес носат тешки негативни емоционални конотации кои го искривуваат нашето разбирање за Бога, за нас самите и за целта на христијанскиот живот, а тоа создава огромна конфузија.
Разликата помеѓу срам и вина
Пред да почнеме, една од најважните разлики што треба да се возобнови е разликата помеѓу срамот и одговорноста.
Постои само едно здраво место за срамот: кога свесно дејствуваме против нашите основни вредности. Но вината, во модерна смисла на хронично самоосудување, самопрезир или внатрешно чувство на безвредност, не припаѓа на автентичната православна духовност.
Сè што постојано ја крши човечката личност доведувајќи ја до очај, парализа или самопрезир, не е од Бога. Духовниот живот има за цел духовно да нè разбуди, а не психолошки да нè уништи. Ова станува многу појасно штом ќе почнеме да ги испитуваме изворните значења зад многу духовни зборови.
„Грев“ не значи она што мислиме дека значи
Можеби ниту еден збор не станал повеќе емотивно натоварен од зборот „грев“.
На многу јазици, овој збор често звучи застрашувачки, валкано, легалистички или морално катастрофално, но изворното грчко сфаќање е помалку драматично и многу потерапевтско.
Грчкиот збор зад „грев“ е ἁμαρτία (hamartia), кој доаѓа од глаголот ἁμαρτάνω (hamartanō): што буквално значи „ја промашувам целта“. Многумина од нас веќе го знаат ова.
Сликата е онаа на стрелец кој цели во мета: Совршенство = целосно соединување со Бога = центарот на метата.
Целта е да се стремиме кон центарот најдобро што можеме, па дури и ако го промашиме центарот, а сепак останеме на таблата и продолжиме да целиме, тоа е нешто. Целта е да останеме на таблата.
Гревот не е првенствено космички правен прекршок направен против некое луто божество… всушност, тоа е премисата на многу пагански и други модерни религии (кои нема експлицитно да ги именуваме!)
Светоотечкото сфаќање на гревот е човечко несовршенство; промашување на полнотата на она што сме создадени да станеме… нешто што бара водство и исцелување.
Она што е несовршено природно нè оддалечува од Бога, не затоа што Бог нè отфрла, туку затоа што Самиот Бог е целовитост, убавина, Вистина и Живот. Колку повеќе стануваме фрагментирани и неорганизирани, толку сме понеспособни да учествуваме во таа полнота.
Ова е причината зошто границите на гревот се често контекстуални и не секогаш механички јасни. Нешто што е штетно за една личност може да не влијае на друга на ист начин. Духовниот живот е длабоко личен затоа што секое човечко битие се бори со различни рани, биолошки склоности и страсти.
Еднаш разговарав со еден надарен старец за проблем со кој се соочував и тој ми го даде соодветниот одговор. Му раскажав на мојот пријател за ова искуство и тој отиде кај истиот старец со истиот проблем, но го доби спротивниот одговор. На почетокот бев збунет, но подоцна сфатив дека во духовниот живот не постои универзален пристап. Секоја ситуација е контекстуална и секој лек бара расудување.
Така, да се биде „грешен“ едноставно значи да се биде несовршен – и различен од Бога – а ниту едно човечко битие не е совршено.
Кога гревот станува страст
Свесниот избор кој е повторуван одново и одново, на крајот почнува да го обликува несвесното јас и тоа е точката каде што Светите Отци зборуваат за страстите.
Грчкиот збор за страст е πάθος (pathos), кој доаѓа од πάσχω (paschō) што значи „страдам“ или „трпам“.
Денес, зборот „страдање“ веднаш звучи негативно, но првично терминот бил многу понеутрален. Во граматиката, на пример, сè уште зборуваме за субјект или објект кој го „трпи“ дејството на глаголот (пасивност).
„Кучето ѝ лаеше на мачката“.
Мачката го „трпи“ или прима дејството да биде лаена. Лаењето не е морално добро или лошо; едноставно значи дека врз некого (мачката) бива вршено некое дејство.
На истиот начин, пасивните глаголи опишуваат дејства што се случуваат врз нешто, на пример „тортата беше испечена вчера“. Дадената информација не дава морална или квалитативна мерка дали тортата била добро или лошо испечена, или дали била изгорена или зготвена до совршенство… Едноставно поминала низ дејството да биде испечена. Во овој контекст, Отците ги сфаќале страстите на сличен начин.
Најпрво, гревот е свесен; т. е. намерно промашување на целта. Но со текот на времето, повторените избори стануваат толку вкоренети во несвесното што тие стануваат автоматски реакции, импулси и однесувања кои ние веќе не ги контролираме целосно.
Еве зошто страстите се чувствуваат како страдање.
Ние веќе не ги избираме слободно во целосна свесност, туку сме управувани преку нивната контрола. Тоа е причината зошто честопати знаеме дека нешто не е добро за нас, но сепак упорно го правиме затоа што му дава награда на некој неисполнет дел од нас.
Спротивно на ова, кога некој е страстен за нешто, повторно тоа е „надвор од негова контрола“; има длабока фасцинација и љубов кон одредена работа без нужно да може да објасни зошто.
Ако има нешто што треба да се научи од овој текст, тоа е способноста да се отстранат позитивните или негативните конотации од јазикот. Ова нè учи и помалку да осудуваме…
Оттука, духовниот живот е помалку загрижен за тоа да се стане „совршен“, туку полека да се врати свесното и несвесното јас назад во хармонија. Како што свети Софрониј од Есекс постојано нагласуваше, човечката личност станува внатрешно фрагментирана кога различни делови од нејзиното битие се движат во спротивни насоки.
Целиот подвижнички пат на крајот се сведува на реинтеграција. Свети Исак Сирин оди понатаму и ги класифицира сите страсти заедно и ги нарекува: „светот“. Затоа, следниот пат кога ќе прочитате повик кој ве поттикнува да бидете „не од овој свет“, тоа едноставно значи да одбиете да учествувате во работи што нè одвлекуваат од Бога.
Самопрекорување или самоодговорност?
Овде се појавува уште еден погрешно разбран збор: αὐτομεμψία (automempsia), кој често се преведува како „самопрекорување“ или „самообвинување“. Но во модерниот јазик, самообвинувањето има потенцијал да стане психолошки нездравo и речиси автоагресивно. Подобро разбирање всушност би било: самоодговорност.
Тоа го отстранува нездравото мразење на самиот себе и ја воведува способноста свесно да се одговори на сопствената состојба или ситуација. Духовниот живот започнува кога ќе престанеме да живееме несвесно и ќе донесеме свесни одлуки нешто да промениме.
Малку по малку, свесните избори почнуваат да ја враќаат територијата од несвесните навики – една по една реакција. Ова постепено репрограмирање полека ги ослабува страстите (читај: страдање кое е надвор од наша контрола) и ја враќа внатрешната слобода.
Самоконтрола и здрав ум
Има уште два грчки збора кои страдаат од несреќни преводи: ἐγκράτεια (enkrateia) and σωφροσύνη (sōphrosynē).
Двата често се преведуваат во религиозната литература како „воздржание“, „апстиненција“ или „целомудрие“. Иако овие преводи не се целосно погрешни, тие се премногу тесни и често создаваат впечаток дека духовниот живот првенствено се занимава со потиснување на сексуалноста. Во реалноста, двата концепта се многу пошироки и откриваат нешто многу убаво за човечкиот живот.
Првиот, ἐγκράτεια (enkrateia), буквално се преведува како „моќ одвнатре“ или „внатрешно владеење“. Во списите на Сократ, Платон, Аристотел, а подоцна и кај христијанските Отци, енкратија се однесува на способноста да се владее со себеси наместо да се биде управуван од своите импулси.
Личност која поседува енкратија не е некој што само се воздржува од одредени однесувања, туку некој што останува слободен од нивната моќ – т. е. без „страсти“. Таа личност останува способна свесно да го избере она што е добро, дури и кога друг дел од неа сака да постапи поинаку. На денешен јазик, ова едноставно би го нарекле самоконтрола (или воздржување, воздржание).
Вториот, σωφροσύνη (sōphrosynē), го гледаме набројан како едно од барањата во Великопосната молитва на Свети Ефрем Сирин (целомудрие). Доаѓа од два корена: σῶος (sōos), што значи „безбеден“, „целосен“ или „здрав“, и φρήν (phrēn), што значи „ум“, „срце“ или „внатрешна способност за разбирање“ (исто така и „кочници“ [на автомобил] во современиот грчки).
Буквално, σωφροσύνη значи да се има здрав ум и добри мозочни кочници!
За античките Грци, тоа била една од највисоките доблести и се состоела од умереност, рамнотежа, емоционална стабилност, добро расудување и внатрешна хармонија. Личноста која поседувала софросини не била ниту управувана од вишок, ниту осакатена од недостаток… таа чекорела по средниот пат, реагирајќи соодветно на реалноста наместо да реагира импулсивно на неа.
Што навистина значи покајание
Заедно со „грев“, можеби ниту еден друг духовен збор не е емотивно поизвртен од „покајание“.
За многу луѓе, покајанието евоцира слики на многу драматични емоционални сломови, вина или јавен срам, самоказнување, па дури и екстремно религиозно однесување.
Гледајќи го грчкиот збор μετάνοια (metanoia), тој едноставно – и многу неутрално – значи „промена на умот“ (преумување).
Покајанието не се состои од емоционална хистерија!
Наместо тоа, тоа е свесно пренасочување на умот и избирање да се направи нешто подобро. На пример, едно лице добива резултати со висок шеќер во крвта и одлучува да почне да се храни поздраво… Ова е покајание. Или некој забележува дека неговиот гнев им штети на неговите врски и свесно почнува да учи емоционална регулација. Ова е покајание.
Едно лице избира да биде поискрено наместо да манипулира, или да се одмори наместо да прегори, или да покаже храброст наместо да избегнува тешки разговори или ситуации, или да се помоли за одлука наместо френетично да се грижи за неа без крај… Сето ова е покајание.
Секоја свесна одлука која вклучува движење кон поголема целовитост, вистина, здравје, одговорност и љубов е чин на метанија. Штом ќе почнеме да се каеме за нашите мали гревови како оние наведени погоре, имаме многу поголема контрола врз поголемите.
Митрополитот Калист Вер, во блажен спомен, рече:
„Да се покаеш значи да се насмевнеш, а не да се намуртиш – да погледнеш нагоре, а не надолу. Тоа не е само препознавање дека работите тргнале наопаку, туку сфаќање дека преку Христа тие можат да се исправат. Тоа не е призор на сопствената грдотија, туку видение на Божјата убавина.“
Затоа, кога Отците нè поттикнуваат да бидеме во постојана состојба на покајание, физиолошки е невозможно и неодржливо да имаме емоционални сломови секоја минута од секој ден. Она што тие го мислат е да бидеме постојано будни за свесно да донесеме подобра одлука.
Покајанието значи будење… тоа нема никаква врска со тоа да се биде мизерен.
Така, сега кога ќе го прочитате цитатот на свети Исак Сирин кој вели: „Овој живот ти е даден за покајание; не троши го на суетни потраги“, тоа дава сосема поинакво читање.
Исто така, соодветно е да се вклучи и грчкиот збор за „искушение“: πειρασμός (peirasmos), кој произлегува од πείρα (peira), што значи „искуство“, „проба“ или „обид“. Гледано на овој начин, искушенијата се едноставно можности да се стекне мудрост преку испити. Ако лошо се справиме со овие испити, тие нè повикуваат на метанија; промена на умот.
„Страв“ Божји (страхопочитание)
Продолжуваме со уште една погрешно разбрана фраза: „стравот Божји“.
Слушаме „страв“ и веднаш помислуваме на терор, паника… па дури и злоставување. Древното сфаќање, сепак, пренесувало значење поблиско до страхопочит, почитување или огромна убавина. Во современиот грчки јазик, некој што е неверојатно добар во нешто, може да се опише како „φοβερός“ – „страшен“ (или „неверојатен“).
Да се има страв од Бога не значи да се стуткаш пред Него психолошки преплашен, туку да се сретнеш со нешто толку огромно, убаво и свето што човек не се осмелува да се однесува кон него немарно. Вистинското значење на „стравот Божји“ е поблиску до тоа да стоиш пред океанот или да гледаш во ѕвездите и да почувствуваш: „вау“.
Стравот Божји е страхопочит во нејзината највисока форма и бидејќи човек длабоко Го љуби и Го почитува Бога, тој полека учи да живее посвесно и поодговорно.
Ова е причината зошто, пред да пристапиме кон Причест (Евхаристија), повикани сме да се приближиме „со страв Божји“, бидејќи сме се подготвиле знаејќи точно Кого ќе примиме.
Милоста не е сожалување
За крај го оставив најубавото (според мое мислење) недоразбирање од сите наши зборови: милост.
Многумина од нас несвесно ја замислуваат милоста како суров владетел кој одлучува дали да поштеди некој виновен затвореник или не. Дури и нашите игри од детството ја одразуваа оваа искривена слика; виткајќи му ги рацете на некого додека не врисне „милост!“.
Како и кај останатите наши зборови, древното сфаќање е радикално поинакво…
Грчкиот збор за милост; ἔλεος (eleos) е тесно поврзан со ἔλαιον (elaion): маслиново масло.
Во антиката, маслиновото масло се користело медицински за лекување на рани и чистење на инфекции. Затоа, милоста се смета за исцелување.
Во арапскиот, зборот за милост (رحمة, рахма) е изведен од истиот корен како зборот за утроба (رَحِم, рахим) кој пренесува мајчинска заштита, нежност, исхрана.
Во хебрејскиот, khesed (חֶסֶד) се однесува на Божјата постојана, непогрешлива, заветна љубов.
На словенски, протословенскиот корен на зборот милост првично значел „мил“, „нежен“ или „пријатен“.
Токму сега, ако извршиме чин на покајание (промена на нашиот ум) за тоа како ги разбираме овие зборови, се појавува сосема поинаква слика…
Милоста, всушност, е љубов која исцелува, штити, не изневерува и поврзува.
Затоа, секогаш кога извикуваме: „Господи, помилуј!“, ние кажуваме нешто толку длабоко и убаво.
Исусовата молитва – повторно разгледана
Сега кога се „покајавме“ и ја разбравме целата оваа рамка, Исусовата молитва целосно се трансформира и добива сосема ново значење.
„Господи Исусе Христе, Сине Божји, помилуј ме, грешниот.“
Оваа молитва не е молитва на преплашен слуга кој моли лут владетел да престане да го казнува… или барем, јас често така мислев за неа порано.
Таа станува нешто многу поубаво:
Господи Исусе Христе,
исцели ме,
заштити ме,
и покажи ми ја Твојата нежна љубов која не изневерува,
бидејќи јас не сум совршен.
И верувам дека ова е конечната цел на духовниот живот.
Извор: Hesychastes Press
