По патеките на Дичо Зограф: Седмата Малореканска летна школа во Бигорски

Во деновите од 30 август до 4 септември 2026 година, Бигорската свештена обител и Малореканскиот крај повторно станаа средиште на еден значаен научен и културен собир – Седмата Малореканска летна школа „По патеките на Дичо Зограф“, која низ изминатите години се изгради во препознатлива, угледна и високо реномирана меѓународна научна средба, посветена на проучувањето, афирмацијата и заштитата на богатото црковно, уметничко, историско и јазично наследство на Мијачијата и поширокиот балкански простор.

Оваа веќе традиционална научна школа и годинава се одржа со благослов и поддршка на нашиот возљубен старец и игумен, Неговото преосвештенство, епископот Антаниски г. Партениј, во соработка со проф. д-р Сашо Цветковски, нејзин научен раководител и еден од најзаслужните за нејзиното создавање, растење и научно профилирање. Годинашното седмо издание беше посветено во спомен на Петре Р. Коловски, чиешто име беше особено одбележано во рамките на првата научна сесија.

Она што започна пред неколку години како научна иницијатива за посистематско проучување на делото на големиот мијачки зограф Димитар – Дичо Крстев Зограф, денес веќе прерасна во сериозна меѓународна научна платформа на која се среќаваат истражувачи од повеќе научни дисциплини и средини. Нејзината особеност е токму во непосредниот допир меѓу научното истражување и самото наследство: предавањата во Бигорски се надополнуваат со теренски посети на храмовите и спомениците во кои сè уште живо сведочат зографските, градителските, книжевните и духовните традиции на овој крај.

Свеченото отворање на Школата се одржа на 30 август во храмот на Светите Апостоли Петар и Павле во Тресонче, родното место на Дичо Зограф. Со благослов на нашиот Старец, на отворањето од присуствуваше нашиот собрат, архимандритот Доситеј, со што уште еднаш беше посведочена долгогодишната поддршка што Бигорскиот манастир ѝ ја дава на оваа значајна научна иницијатива.

Пред присутните се обратија научниот раководител на Школата проф. д-р Сашо Цветковски и проф. д-р Ненад Макуљевиќ од Филозофскиот факултет во Белград, по што во храмот о. Доситеј отслужи молитвен спомен за Дичо Зограф и другите истакнати дејци од мијачкиот крај. Така, и годинашниот научен собир започна онака како што му прилега на просторот што го истражува: со спомен, молитва и благодарност кон поколенијата што зад себе оставиле непропадливо духовно и културно наследство.

Истата вечер, во Бигорскиот Манастир започна и првата сесија на научни предавања. Проф. д-р Сашо Цветковски говореше за зографскиот род Николови/Колови од Лазарополе, во спомен на Петре Р. Коловски; Ана Костиќ ги претстави делата на зографот Теодосиј Николиќ во храмовите од Босилеградскиот крај, а Ивана Женарју Рајовиќ се осврна на творештвото на зографите Ѓиновски на Косово и Метохија.

Во рамките на оваа прва научна сесија, по првичното обраќање на проф. д-р Ненад Макуљевиќ за односот меѓу руските икони и зографскиот иконопис, со благослов на Старецот, свое излагање имаше и нашиот собрат архимандритот Кирил, на тема: „Архиерејскиот жезол на Скопскиот митрополит Гавриил на Света Гора: богослужбен предмет, завештание и литургиска меморија“.

Особено значајно е што предметот на ова истражување не е само историски артефакт сочуван во една светогорска ризница, туку сведоштво што неодамна повторно влезе во живиот богослужбен простор. Станува збор за стариот сребрен и позлатен архиерејски жезол на Скопскиот митрополит Гавриил, оставен во 1846 година во Кутлумушкиот скит на светиот великомаченик Пантелејмон во Кареја. При неодамнешното претстоење на нашиот Старец на празничното сеноќно бдение во овој светогорски Скит, дикејот, јероѓаконот Хрисостом, му укажа особена чест, предавајќи му го токму овој жезол да го носи во текот на свештените последованија. Така, предмет што речиси два века ја чува меморијата на еден скопски архиереј повторно стана дел од живото богослужение, во рацете на епископ од нашите краишта – миг во кој историското сведоштво и литургиското паметење се соединија на особено впечатлив начин.

Во наредните денови научната програма продолжи со повеќе тематски сесии во Бигорски, но и со непосредни теренски истражувања во храмови низ Малореканскиот крај. Учесниците ги посетија црквите „Свети Никола“ во Кичиница и Маврово, „Успение на Пресвета Богородица“ во Леуново, „Свети Георгиј“ во Лазарополе и Осој, „Успение на Пресвета Богородица“ во Гари, „Свети Ахилиј“ во Требиште, „Свети Архангел Михаил“ и Бигорскиот скит „Свети Кирил и Методиј“ во Битуше, како и храмот „Успение на Пресвета Богородица“ во Дебар и манастирот „Свети Георгиј Победоносец“ во Рајчица.

Особена вредност на годинашната програма ѝ даде и филолошката секција, со што научниот интерес на Школата уште повеќе се прошири од историјата на уметноста и црковното сликарство кон старите ерминии, книжевноста, дијалектологијата и јазичното наследство на Мијачијата. На тој начин, Малореканската школа сè појасно се оформува како интердисциплинарен научен форум во кој материјалното и нематеријалното културно наследство се разгледуваат како делови од една иста историска и духовна целина.

Во научните сесии годинава беа застапени следниве истражувачи и теми:

• Сашо Цветковски – „Зографскиот род Николови/Колови од Лазарополе“ (во спомен на Петре Р. Коловски);
• архимандрит Кирил – „Архиерејскиот жезол на Скопскиот митрополит Гавриил на Света Гора: богослужбен предмет, завештание и литургиска меморија“;
• Ана Костиќ – за делата на зографот Теодосиј Николиќ во храмовите од Босилеградскиот крај;
• Ивана Женарју Рајовиќ – за зографите Ѓиновски на Косово и Метохија;
• Ненад Макуљевиќ – за односот меѓу руските икони и зографскиот иконопис;
• Љубица Нешиќ – за првобитниот иконостас на црквата „Свети Никола“ во Свилајнац;
• Драган Јаношевиќ – за ѕидното сликарство на Караѓорѓевата црква во Топола;
• Кристина Николовска, Искра Тасевска Хаџи-Бошкова, Марија Паунова и Руска Ивановска-Наскова – за ерминиите од Фондот на стари книги и ракописи на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“;
• Ангелина Панчевска – за заменските форми во Ерминијата на Мојсо Крстов;
• Ема Лакинска – за книжевно-критичките аспекти на циклусот „Старовремски песни“ од Песмарица на Томо Смиљаниќ – Брадина;
• Давор Јанкулоски – за малореканските дијалектни особености во Песмарица од 1929 година;
• Љубица Кардалеска-Радојкова – „Дијалектот како културолошки код: Мојот прв зборовник од Лазарополе“;
• Соња Миленковска – за пунктот Лазарополе во Општословенскиот лингвистички атлас;
• Васил Ѓоргиев-Ликин – за иконите на зографот Григориј Пецанов од црквите во Градашорци и Стиник;
• Борис Маркоски – за ерусалимите од црквите во Крушево;
• Чедомир Јаничиќ – за црковните витражи на семејството Станишиќ меѓу двете светски војни;
• Катерина Росикопулос – за зооморфните елементи во иконографијата на Свети Христофор Кинокефал во живописот на Македонија од XIX век;
• Катерина Велкова – за една непозната икона на Дичо Зограф од црквата „Свети Атанасиј“ во Октиси.

Со својата разновидна и научно сериозна програма, со присуството на истакнати истражувачи од земјата и од странство и, пред сè, со непосредното проучување на спомениците во нивниот автентичен простор, Седмата Малореканска летна школа „По патеките на Дичо Зограф“ уште еднаш го потврди својот меѓународен карактер и високото место што го стекнува во научното проучување на црковната уметност, културната историја и духовното наследство на Балканот.

За Бигорската свештена обител ваквите средби имаат особено значење. Нашите храмови, икони, ракописи, резби и преданија се многу повеќе од неми остатоци од едно минато време; тие се своевидни сведоштва за верата, за творечкиот дух и за духовната култура на поколенијата пред нас. Нивното темелно научно проучување е истовремено и чин на одговорност – да го запознаеме наследеното, да го сочуваме со должно почитување и да им го предадеме на оние што доаѓаат по нас.

Со благодарност кон проф. д-р Сашо Цветковски за неговата долгогодишна научна посветеност и несебичен труд околу оваа школа, кон сите професори, истражувачи и учесници што и годинава го вложија своето знаење и искуство, како и кон сите што придонесоа за нејзиното успешно одржување, посакуваме „По патеките на Дичо Зограф“ да продолжи да расте како место на сериозна наука, плодотворен дијалог и средба со едно наследство кое по својата духовна и уметничка вредност одамна ги надминува границите на Малореканскиот крај.

Нека патеките по кои некогаш чекореле нашите зографи, градители, копаничари, книжевници и духовници продолжат да ги собираат и идните поколенија истражувачи, та она што ни е доверено од минатото да остане живо, проучено и достојно предадено на иднината.